001

Te quoque, magna Pales, et te memorande canemus

002

pastor ab Amphryso, vos, silvae amnesque Lycaei.

003

cetera, quae vacuas tenuissent carmine mentes,

004

omnia iam vulgata: quis aut Eurysthea durum,

005

aut inlaudati nescit Busiridis aras?

006

cui non dictus Hylas puer et Latonia Delos

007

Hippodameque umeroque Pelops insignis eburno,

008

acer equis? temptanda via est, qua me quoque possim

009

tollere humo victorque virum volitare per ora.

010

primus ego in patriam mecum, modo vita supersit,

011

Aonio rediens deducam vertice Musas;

012

primus Idumaeas referam tibi, Mantua, palmas,

013

et viridi in campo templum de marmore ponam

014

propter aquam, tardis ingens ubi flexibus errat

015

Mincius et tenera praetexit harundine ripas.

016

in medio mihi Caesar erit templumque tenebit:

017

illi victor ego et Tyrio conspectus in ostro

018

centum quadriiugos agitabo ad flumina currus.

019

cuncta mihi Alpheum linquens lucosque Molorchi

020

cursibus et crudo decernet Graecia caestu.

021

ipse caput tonsae foliis ornatus olivae

022

dona feram. iam nunc sollemnis ducere pompas

023

ad delubra iuvat caesosque videre iuvencos,

024

vel scaena ut versis discedat frontibus utque

025

purpurea intexti tollant aulaea Britanni.

026

in foribus pugnam ex auro solidoque elephanto

027

Gangaridum faciam victorisque arma Quirini,

028

atque hic undantem bello magnumque fluentem

029

Nilum ac navali surgentis aere columnas.

030

addam urbes Asiae domitas pulsumque Niphaten

031

fidentemque fuga Parthum versisque sagittis;

032

et duo rapta manu diverso ex hoste tropaea

033

bisque triumphatas utroque ab litore gentis.

034

stabunt et Parii lapides, spirantia signa,

035

Assaraci proles demissaeque ab Iove gentis

036

nomina, Trosque parens et Troiae Cynthius auctor.

037

Invidia infelix furias amnemque severum

038

Cocyti metuet tortosque Ixionis anguis

039

immanemque rotam et non exsuperabile saxum.

040

interea Dryadum silvas saltusque sequamur

041

intactos, tua, Maecenas, haud mollia iussa.

042

te sine nil altum mens incohat: en age segnis

043

rumpe moras~ vocat ingenti clamore Cithaeron

044

Taygetique canes domitrixque Epidaurus equorum,

045

et vox adsensu nemorum ingeminata remugit.

046

mox tamen ardentis accingar dicere pugnas

047

Caesaris et nomen fama tot ferre per annos

048

Tithoni prima quot abest ab origine Caesar.

049

Seu quis Olympiacae miratus praemia palmae

050

pascit equos, seu quis fortis ad aratra iuvencos,

051

corpora praecipue matrum legat. optima torvae

052

forma bovis cui turpe caput, cui plurima cervix,

053

et crurum tenus a mento palearia pendent;

054

tum longo nullus lateri modus: omnia magna,

055

pes etiam; et camuris hirtae sub cornibus aures.

056

nec mihi displiceat maculis insignis et albo,

057

aut iuga detrectans interdumque aspera cornu

058

et faciem tauro propior, quaeque ardua tota

059

et gradiens ima verrit vestigia cauda.

060

aetas Lucinam iustosque pati hymenaeos

061

desinit ante decem, post quattuor incipit annos;

062

cetera nec feturae habilis nec fortis aratris.

063

interea, superat gregibus dum laeta iuventas,

064

solve mares; mitte in Venerem pecuaria primus,

065

atque aliam ex alia generando suffice prolem.

066

optima quaeque dies miseris mortalibus aevi

067

prima fugit: subeunt morbi tristisque senectus

068

et labor, et durae rapit inclementia mortis.

069

semper erunt quarum mutari corpora malis:

070

semper enim refice ac, ne post amissa requiras,

071

ante veni et subolem armento sortire quotannis.

072

Nec non et pecori est idem dilectus equino.

073

tu modo, quos in spem statues summittere gentis,

074

praecipuum iam inde a teneris impende laborem.

075

continuo pecoris generosi pullus in arvis

076

altius ingreditur et mollia crura reponit;

077

primus et ire viam et fluvios temptare minacis

078

audet et ignoto sese committere ponti,

079

nec vanos horret strepitus. illi ardua cervix

080

argutumque caput, brevis alvus obesaque terga,

081

luxuriatque toris animosum pectus (honesti

082

spadices glaucique, color deterrimus albis

083

et gilvo). tum, si qua sonum procul arma dedere,

084

stare loco nescit, micat auribus et tremit artus,

085

collectumque premens volvit sub naribus ignem.

086

densa iuba, et dextro iactata recumbit in armo;

087

at duplex agitur per lumbos spina, cavatque

088

tellurem et solido graviter sonat ungula cornu.

089

talis Amyclaei domitus Pollucis habenis

090

Cyllarus et, quorum Grai meminere poetae,

091

Martis equi biiuges et magni currus Achilli.

092

talis et ipse iubam cervice effundit equina

093

coniugis adventu pernix Saturnus, et altum

094

Pelion hinnitu fugiens implevit acuto.

095

Hunc quoque, ubi aut morbo gravis aut iam segnior annis

096

deficit, abde domo, nec turpi ignosce senectae.

097

frigidus in Venerem senior, frustraque laborem

098

ingratum trahit, et, si quando ad proelia ventum est,

099

ut quondam in stipulis magnus sine viribus ignis,

100

incassum furit. ergo animos aevumque notabis

101

praecipue: hinc alias artis prolemque parentum

102

et quis cuique dolor victo, quae gloria palmae.

103

nonne vides, cum praecipiti certamine campum

104

corripuere, ruuntque effusi carcere currus,

105

cum spes adrectae iuvenum, exsultantiaque haurit

106

corda pavor pulsans ? illi instant verbere torto

107

et proni dant lora, volat vi fervidus axis;

108

iamque humiles, iamque elati sublime videntur

109

aera per vacuum ferri atque adsurgere in auras;

110

nec mora nec requies; at fulvae nimbus harenae

111

tollitur, umescunt spumis flatuque sequentum:

112

tantus amor laudum, tantae est victoria curae.

113

primus Erichthonius currus et quattuor ausus

114

iungere equos rapidusque rotis insistere victor.

115

frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere

116

impositi dorso, atque equitem docuere sub armis

117

insultare solo et gressus glomerare superbos.

118

aequus uterque labor, aeque iuvenemque magistri

119

exquirunt calidumque animis et cursibus acrem;

120

quamvis saepe fuga versos ille egerit hostis,

121

et patriam Epirum referat fortisque Mycenas,

122

Neptunique ipsa deducat origine gentem.

123

His animadversis instant sub tempus et omnis

124

impendunt curas denso distendere pingui

125

quem legere ducem et pecori dixere maritum;

126

florentisque secant herbas fluviosque ministrant

127

farraque, ne blando nequeat superesse labori

128

invalidique patrum referant ieiunia nati.

129

ipsa autem macie tenuant armenta volentes,

130

atque, ubi concubitus primos iam nota voluptas

131

sollicitat, frondesque negant et fontibus arcent.

132

saepe etiam cursu quatiunt et sole fatigant,

133

cum graviter tunsis gemit area frugibus, et cum

134

surgentem ad Zephyrum paleae iactantur inanes.

135

hoc faciunt, nimio ne luxu obtunsior usus

136

sit genitali arvo et sulcos oblimet inertis,

137

sed rapiat sitiens Venerem interiusque recondat.

138

Rursus cura patrum cadere et succedere matrum

139

incipit. exactis gravidae cum mensibus errant,

140

non illas gravibus quisquam iuga ducere plaustris,

141

non saltu superare viam sit passus et acri

142

carpere prata fuga fluviosque innare rapacis.

143

saltibus in vacuis pascunt et plena secundum

144

flumina, muscus ubi et viridissima gramine ripa,

145

speluncaeque tegant et saxea procubet umbra.

146

est lucos Silari circa ilicibusque virentem

147

plurimus Alburnum volitans, cui nomen asilo

148

Romanum est, oestrum Grai vertere vocantes,

149

asper, acerba sonans, quo tota exterrita silvis

150

diffugiunt armenta, furit mugitibus aether

151

concussus silvaeque et sicci ripa Tanagri.

152

hoc quondam monstro horribilis exercuit iras

153

Inachiae Iuno pestem meditata iuvencae.

154

hunc quoque (nam mediis fervoribus acrior instat)

155

arcebis gravido pecori, armentaque pasces

156

sole recens orto aut noctem ducentibus astris.

157

Post partum cura in vitulos traducitur omnis;

158

continuoque notas et nomina gentis inurunt,

159

et quos aut pecori malint summittere habendo

160

aut aris servare sacros aut scindere terram

161

et campum horrentem fractis invertere glaebis.

162

cetera pascuntur viridis armenta per herbas:

163

tu quos ad studium atque usum formabis agrestem

164

iam vitulos hortare viamque insiste domandi,

165

dum faciles animi iuvenum, dum mobilis aetas.

166

ac primum laxos tenui de vimine circlos

167

cervici subnecte; dehinc, ubi libera colla

168

servitio adsuerint, ipsis e torquibus aptos

169

iunge pares, et coge gradum conferre iuvencos;

170

atque illis iam saepe rotae ducantur inanes

171

per terram, et summo vestigia pulvere signent.

172

post valido nitens sub pondere faginus axis

173

instrepat, et iunctos temo trahat aereus orbis.

174

interea pubi indomitae non gramina tantum

175

nec vescas salicum frondes ulvamque palustrem,

176

sed frumenta manu carpes sata; nec tibi fetae

177

more patrum nivea implebunt mulctraria vaccae,

178

sed tota in dulcis consument ubera natos.

179

Sin ad bella magis studium turmasque ferocis,

180

aut Alphea rotis praelabi flumina Pisae

181

et Iovis in luco currus agitare volantis:

182

primus equi labor est animos atque arma videre

183

bellantum lituosque pati, tractuque gementem

184

ferre rotam et stabulo frenos audire sonantis;

185

tum magis atque magis blandis gaudere magistri

186

laudibus et plausae sonitum cervicis amare.

187

atque haec iam primo depulsus ab ubere matris

188

audeat, inque vicem det mollibus ora capistris

189

invalidus etiamque tremens, etiam inscius aevi.

190

at tribus exactis ubi quarta accesserit aestas,

191

carpere mox gyrum incipiat gradibusque sonare

192

compositis, sinuetque alterna volumina crurum,

193

sitque laboranti similis; tum cursibus auras

194

tum vocet, ac per aperta volans ceu liber habenis

195

aequora vix summa vestigia ponat harena,

196

qualis Hyperboreis Aquilo cum densus ab oris

197

incubuit, Scythiaeque hiemes atque arida differt

198

nubila: tum segetes altae campique natantes

199

lenibus horrescunt flabris, summaeque sonorem

200

dant silvae, longique urgent ad litora fluctus;

201

ille volat simul arva fuga simul aequora verrens.

202

hinc vel ad Elei metas et maxima campi

203

sudabit spatia et spumas aget ore cruentas,

204

Belgica vel molli melius feret esseda collo.

205

tum demum crassa magnum farragine corpus

206

crescere iam domitis sinito: namque ante domandum

207

ingentis tollent animos, prensique negabunt

208

verbera lenta pati et duris parere lupatis.

209

Sed non ulla magis viris industria firmat

210

quam Venerem et caeci stimulos avertere amoris,

211

sive boum sive est cui gratior usus equorum.

212

atque ideo tauros procul atque in sola relegant

213

pascua post montem oppositum et trans flumina lata,

214

aut intus clausos satura ad praesepia servant.

215

carpit enim viris paulatim uritque videndo

216

femina, nec nemorum patitur meminisse nec herbae

217

dulcibus illa quidem inlecebris, et saepe superbos

218

cornibus inter se subigit decernere amantis.

219

pascitur in magna Sila formosa iuvenca:

220

illi alternantes multa vi proelia miscent

221

vulneribus crebris, lavit ater corpora sanguis,

222

versaque in obnixos urgentur cornua vasto

223

cum gemitu, reboant silvaeque et longus Olympus.

224

nec mos bellantis una stabulare, sed alter

225

victus abit longeque ignotis exsulat oris.

226

multa gemens ignominiam plagasque superbi

227

victoris, tum quos amisit inultus amores,

228

et stabula aspectans regnis excessit avitis:

229

ergo omni cura viris exercet et inter

230

dura iacet pernix instrato saxa cubili

231

frondibus hirsutis et carice pastus acuta,

232

et temptat sese atque irasci in cornua discit

233

arboris obnixus trunco, ventosque lacessit

234

ictibus, et sparsa ad pugnam proludit harena.

235

post ubi collectum robur viresque refectae,

236

signa movet praecepsque oblitum fertur in hostem:

237

fluctus uti medio coepit cum albescere ponto,

238

longius ex altoque sinum trahit, utque volutus

239

ad terras immane sonat per saxa neque ipso

240

monte minor procumbit, at ima exaestuat unda

241

verticibus nigramque alte subiectat harenam.

242

Omne adeo genus in terris hominumque ferarumque

243

et genus aequoreum, pecudes pictaeque volucres,

244

in furias ignemque ruunt: amor omnibus idem.

245

tempore non alio catulorum oblita leaena

246

saevior erravit campis, nec funera vulgo

247

tam multa informes ursi stragemque dedere

248

per silvas; tum saevus aper, tum pessima tigris;

249

heu male tum Libyae solis erratur in agris.

250

nonne vides ut tota tremor pertemptet equorum

251

corpora, si tantum notas odor attulit auras?

252

ac neque eos iam frena virum neque verbera saeva,

253

non scopuli rupesque cavae atque obiecta retardant

254

flumina correptosque unda torquentia montis.

255

ipse ruit dentesque Sabellicus exacuit sus

256

et pede prosubigit terram, fricat arbore costas

257

atque hinc atque illinc umeros ad vulnera durat.

258

quid iuvenis, magnum cui versat in ossibus ignem

259

durus amor? nempe abruptis turbata procellis

260

nocte natat caeca serus freta; quem super ingens

261

porta tonat caeli, et scopulis inlisa reclamant

262

aequora; nec miseri possunt revocare parentes,

263

nec moritura super crudeli funere virgo.

264

quid Iynces Bacchi variae et genus acre luporum

265

atque canum? quid quae imbelles dant proelia cervi ?

266

scilicet ante omnis furor est insignis equarum;

267

et mentem Venus ipsa dedit, quo tempore Glauci

268

Potniades malis membra absumpsere quadrigae.

269

illas ducit amor trans Gargara transque sonantem

270

Ascanium; superant montis et flumina tranant.

271

continuoque avidis ubi subdita flamma medullis

272

(vere magis, quia vere calor redit ossibus) illae

273

ore omnes versae in Zephyrum stant rupibus altis,

274

exceptantque levis auras, et saepe sine ullis

275

coniugiis vento gravidae (mirabile dictu)

276

saxa per et scopulos et depressas convallis

277

diffugiunt, non, Eure, tuos, neque solis ad ortus,

278

in Borean Caurumque, aut unde nigerrimus Auster

279

nascitur et pluvio contristat frigore caelum.

280

hic demum, hippomanes vero quod nomine dicunt

281

pastores, lentum destillat ab inguine virus,

282

hippomanes, quod saepe malae legere novercae

283

miscueruntque herbas et non innoxia verba.

284

Sed fugit interea, fugit inreparabile tempus,

285

singula dum capti circumvectamur amore.

286

hoc satis armentis. superat pars altera curae,

287

lanigeros agitare greges hirtasque capellas.

288

hic labor, hinc laudem fortes sperate coloni.

289

nec sum animi dubius verbis ea vincere magnum

290

quam sit et angustis hunc addere rebus honorem;

291

sed me Parnasi deserta per ardua dulcis

292

raptat amor; iuvat ire iugis, qua nulla priorum

293

Castaliam molli devertitur orbita clivo.

294

nunc, veneranda Pales, magno nunc ore sonandum.

295

Incipiens stabulis edico in mollibus herbam

296

carpere ovis, dum mox frondosa reducitur aestas,

297

et multa duram stipula filicumque maniplis

298

sternere subter humum, glacies ne frigida laedat

299

molle pecus scabiemque ferat turpisque podagras.

300

post hinc digressus iubeo frondentia capris

301

arbuta sufficere et fluvios praebere recentis,

302

et stabula a ventis hiberno opponere soli

303

ad medium conversa diem, cum frigidus olim

304

iam cadit extremoque inrorat Aquarius anno.

305

hae quoque non cura nobis leviore tuendae

306

(nec minor usus erit, quamvis Milesia magno

307

vellera mutentur Tyrios incocta rubores),

308

densior hinc suboles, hinc largi copia lactis;

309

quam magis exhausto spumaverit ubere mulctra

310

laeta magis pressis manabunt flumina mammis.

311

nec minus interea barbas incanaque menta

312

Cinyphii tondent hirci saetasque comantis

313

usum in castrorum et miseris velamina nautis.

314

pascuntur vero silvas et summa Lycaei,

315

horrentisque rubos et amantis ardua dumos.

316

atque ipsae memores redeunt in tecta, suosque

317

ducunt, et gravido superant vix ubere limen.

318

ergo omni studio glaciem ventosque nivalis,

319

quo minor est illis curae mortalis egestas,

320

avertes, victumque feres et virgea laetus

321

pabula, nec tota claudes faenilia bruma.

322

at vero Zephyris cum laeta vocantibus aestas

323

in saltus utrumque gregem atque in pascua mittet,

324

Luciferi primo cum sidere frigida rura

325

carpamus, dum mane novum, dum gramina canent

326

et ros in tenera pecori gratissimus herba.

327

inde ubi quarta sitim caeli collegerit hora

328

et cantu querulae rumpent arbusta cicadae,

329

ad puteos aut alta greges ad stagna iubebo

330

currentem ilignis potare canalibus undam;

331

aestibus at mediis umbrosam exquirere vallem,

332

sicubi magna Iovis antiquo robore quercus

333

ingentis tendat ramos, aut sicubi nigrum

334

ilicibus crebris sacra nemus accubet umbra;

335

tum tenuis dare rursus aquas et pascere rursus

336

solis ad occasum, cum frigidus aera vesper

337

temperat, et saltus reficit iam roscida luna,

338

litoraque alcyonen resonant, acalanthida dumi.

339

Quid tibi pastores Libyae, quid pascua versu

340

prosequar et raris habitata mapalia tectis?

341

saepe diem noctemque et totum ex ordine mensem

342

pascitur itque pecus longa in deserta sine ullis

343

hospitiis: tantum campi iacet. omnia secum

344

armentarius Afer agit, tectumque laremque

345

armaque Amyclaeumque canem Cressamque pharetram;

346

non secus ac patriis acer Romanus in armis

347

iniusto sub fasce viam cum carpit, et hosti

348

ante exspectatum positis stat in agmine castris.

349

At non qua Scythiae gentes Maeotiaque unda,

350

turbidus et torquens flaventis Hister harenas,

351

quaque redit medium Rhodope porrecta sub axem.

352

illic clausa tenent stabulis armenta, neque ullae

353

aut herbae campo apparent aut arbore frondes;

354

sed iacet aggeribus niveis informis et alto

355

terra gelu late septemque adsurgit in ulnas.

356

semper hiems, semper spirantes frigora Cauri.

357

tum Sol pallentis haud umquam discutit umbras,

358

nec cum invectus equis altum petit aethera, nec cum

359

praecipitem Oceani rubro lavit aequore currum.

360

concrescunt subitae currenti in flumine crustae,

361

undaque iam tergo ferratos sustinet orbis,

362

puppibus illa prius, patulis nunc hospita plaustris;

363

aeraque dissiliunt vulgo, vestesque rigescunt

364

indutae, caeduntque securibus umida vina,

365

et totae solidam in glaciem vertere lacunae,

366

stiriaque impexis induruit horrida barbis.

367

interea toto non setius aere ningit:

368

intereunt pecudes, stant circumfusa pruinis

369

corpora magna boum, confertoque agmine cervi

370

torpent mole nova et summis vix cornibus exstant.

371

hos non immissis canibus, non cassibus ullis

372

puniceaeve agitant pavidos formidine pennae,

373

sed frustra oppositum trudentis pectore montem

374

comminus obtruncant ferro graviterque rudentis

375

caedunt et magno laeti clamore reportant.

376

ipsi in defossis specubus secura sub alta

377

otia agunt terra, congestaque robora totasque

378

advolvere focis ulmos ignique dedere.

379

hic noctem ludo ducunt, et pocula laeti

380

fermento atque acidis imitantur vitea sorbis.

381

talis Hyperboreo septem subiecta trioni

382

gens effrena virum Riphaeo tunditur Euro

383

et pecudum fulvis velatur corpora saetis.

384

Si tibi lanitium curae, primum aspera silva

385

lappaeque tribolique absint; fuge pabula laeta,

386

continuoque greges villis lege mollibus albos.

387

illum autem, quamvis aries sit candidus ipse,

388

nigra subest udo tantum cui lingua palato,

389

reice, ne maculis infuscet vellera pullis

390

nascentum, plenoque alium circumspice campo.

391

munere sic niveo lanae, si credere dignum est,

392

Pan deus Arcadiae captam te, Luna, fefellit

393

in nemora alta vocans; nec tu aspernata vocantem.

394

At cui lactis amor, cytisum lotosque frequentis

395

ipse manu salsasque ferat praesepibus herbas:

396

hinc et amant fluvios magis, et magis ubera tendunt

397

et salis occultum referunt in lacte saporem.

398

multi etiam excretos prohibent a matribus haedos,

399

primaque ferratis praefigunt ora capistris.

400

quod surgente die mulsere horisque diurnis,

401

nocte premunt; quod iam tenebris et sole cadente,

402

sub lucem exportant calathis (adit oppida pastor),

403

aut parco sale contingunt hiemique reponunt.

404

Nec tibi cura canum fuerit postrema, sed una

405

velocis Spartae catulos acremque Molossum

406

pasce sero pingui. numquam custodibus illis

407

nocturnum stabulis furem incursusque luporum

408

aut impacatos a tergo horrebis Hiberos.

409

saepe etiam cursu timidos agitabis onagros,

410

et canibus leporem, canibus venabere dammas;

411

saepe volutabris pulsos silvestribus apros

412

latratu turbabis agens, montisque per altos

413

ingentem clamore premes ad retia cervum.

414

Disce et odoratam stabulis accendere cedrum,

415

galbaneoque agitare gravis nidore chelydros.

416

saepe sub immotis praesepibus aut mala tactu

417

vipera delituit caelumque exterrita fugit,

418

aut tecto adsuetus coluber succedere et umbrae

419

(pestis acerba boum) pecorique aspergere virus,

420

fovit humum. cape saxa manu, cape robora, pastor,

421

tollentemque minas et sibila colla tumentem

422

deice. iamque fuga timidum caput abdidit alte,

423

cum medii nexus extremaeque agmina caudae

424

solvuntur, tardosque trahit sinus ultimus orbis.

425

est etiam ille malus Calabris in saltibus anguis

426

squamea convolvens sublato pectore terga

427

atque notis longam maculosus grandibus alvum,

428

qui, dum amnes ulli rumpuntur fontibus et dum

429

vere madent udo terrae ac pluvialibus Austris,

430

stagna colit ripisque habitans hic piscibus atram

431

improbus ingluviem ranisque loquacibus explet;

432

postquam exusta palus, terraeque ardore dehiscunt,

433

exsilit in siccum, et flammantia lumina torquens

434

saevit agris asperque siti atque exterritus aestu.

435

ne mihi tum mollis sub divo carpere somnos

436

neu dorso nemoris libeat iacuisse per herbas,

437

cum positis novus exuviis nitidusque iuventa

438

volvitur, aut catulos tectis aut ova relinquens,

439

arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.

440

Morborum quoque te causas et signa docebo.

441

turpis ovis temptat scabies, ubi frigidus imber

442

altius ad vivum persedit et horrida cano

443

bruma gelu, vel cum tonsis inlotus adhaesit

444

sudor, et hirsuti secuerunt corpora vepres.

445

dulcibus idcirco fluviis pecus omne magistri

446

perfundunt, udisque aries in gurgite villis

447

mersatur, missusque secundo defluit amni;

448

aut tonsum tristi contingunt corpus amurca

449

et spumas miscent argenti vivaque sulpura

450

Idaeasque pices et pinguis unguine ceras

451

scillamque elleborosque gravis nigrumque bitumen.

452

non tamen ulla magis praesens fortuna laborum est

453

quam si quis ferro potuit rescindere summum

454

ulceris os: alitur vitium vivitque tegendo,

455

dum medicas adhibere manus ad vulnera pastor

456

abnegat et meliora deos sedet omnia poscens.

457

quin etiam, ima dolor balantum lapsus ad ossa

458

cum furit atque artus depascitur arida febris,

459

profuit incensos aestus avertere et inter

460

ima ferire pedis salientem sanguine venam,

461

Bisaltae quo more solent acerque Gelonus,

462

cum fugit in Rhodopen atque in deserta Getarum,

463

et lac concretum cum sanguine potat equino.

464

quam procul aut molli succedere saepius umbrae

465

videris aut summas carpentem ignavius herbas

466

extremamque sequi, aut medio procumbere campo

467

pascentem et serae solam decedere nocti:

468

continuo culpam ferro compesce priusquam

469

dira per incautum serpant contagia vulgus.

470

non tam creber agens hiemem ruit aequore turbo

471

quam multae pecudum pestes. nec singula morbi

472

corpora corripiunt, sed tota aestiva repente,

473

spemque gregemque simul cunctamque ab origine gentem.

474

tum sciat, aerias Alpis et Norica si quis

475

castella in tumulis et Iapydis arva Timavi

476

nunc quoque post tanto videat, desertaque regna

477

pastorum et longe saltus lateque vacantis.

478

Hic quondam morbo caeli miseranda coorta est

479

tempestas totoque autumni incanduit aestu

480

et genus omne neci pecudum dedit, omne ferarum,

481

corrupitque lacus, infecit pabula tabo.

482

nec via mortis erat simplex; sed ubi ignea venis

483

omnibus acta sitis miseros adduxerat artus,

484

rursus abundabat fluidus liquor omniaque in se

485

ossa minutatim morbo conlapsa trahebat.

486

saepe in honore deum medio stans hostia ad aram,

487

lanea dum nivea circumdatur infula vitta,

488

inter cunctantis cecidit moribunda ministros.

489

aut si quam ferro mactaverat ante sacerdos,

490

inde neque impositis ardent altaria fibris,

491

nec responsa potest consultus reddere vates,

492

ac vix suppositi tinguntur sanguine cultri

493

summaque ieiuna sanie infuscatur harena.

494

hinc laetis vituli vulgo moriuntur in herbis

495

et dulcis animas plena ad praesepia reddunt;

496

hinc canibus blandis rabies venit, et quatit aegros

497

tussis anhela sues ac faucibus angit obesis.

498

Iabitur infelix studiorum atque immemor herbae

499

victor equus fontisque avertitur et pede terram

500

crebra ferit; demissae aures, incertus ibidem

501

sudor et ille quidem morituris frigidus; aret

502

pellis et ad tactum tractanti dura resistit.

503

haec ante exitium primis dant signa diebus.

504

sin in processu coepit crudescere morbus,

505

tum vero ardentes oculi atque attractus ab alto

506

spiritus, interdum gemitu gravis, imaque longo

507

ilia singultu tendunt, it naribus ater

508

sanguis, et obsessas fauces premit aspera lingua.

509

profuit inserto latices infundere cornu

510

Lenaeos; ea visa salus morientibus una.

511

mox erat hoc ipsum exitio, furiisque refecti

512

ardebant, ipsique suos iam morte sub aegra

513

(di meliora piis, erroremque hostibus illum !)

514

discissos nudis laniabant dentibus artus.

515

ecce autem duro fumans sub vomere taurus

516

concidit et mixtum spumis vomit ore cruorem

517

extremosque ciet gemitus. it tristis arator

518

maerentem abiungens fraterna morte iuvencum,

519

atque opere in medio defixa relinquit aratra.

520

non umbrae altorum nemorum, non mollia possunt

521

prata movere animum, non qui per saxa volutus

522

purior electro campum petit amnis; at ima

523

solvuntur latera, atque oculos stupor urget inertis

524

ad terramque fluit devexo pondere cervix.

525

quid labor aut benefacta iuvant? quid vomere terras

526

invertisse gravis? atqui non Massica Bacchi

527

munera, non illis epulae nocuere repostae:

528

frondibus et victu pascuntur simplicis herbae,

529

pocula sunt fontes liquidi atque exercita cursu

530

flumina, nec somnos abrumpit cura salubris.

531

tempore non alio dicunt regionibus illis

532

quaesitas ad sacra boves Iunonis et uris

533

imparibus ductos alta ad donaria currus.

534

ergo aegre rastris terram rimantur, et ipsis

535

unguibus infodiunt fruges, montisque per altos

536

contenta cervice trahunt stridentia plaustra.

537

non lupus insidias explorat ovilia circum

538

nec gregibus nocturnus obambulat: acrior illum

539

cura domat; timidi dammae cervique fugaces

540

nunc interque canes et circum tecta vagantur.

541

iam maris immensi prolem et genus omne natantum

542

litore in extremo ceu naufraga corpora fluctus

543

proluit; insolitae fugiunt in flumina phocae.

544

interit et curvis frustra defensa latebris

545

vipera et attoniti squamis astantibus hydri.

546

ipsis est aer avibus non aequus, et illae

547

praecipites alta vitam sub nube relinquunt.

548

praeterea iam nec mutari pabula refert,

549

quaesitaeque nocent artes; cessere magistri,

550

Phillyrides Chiron Amythaoniusque Melampus.

551

saevit et in lucem Stygiis emissa tenebris

552

pallida Tisiphone Morbos agit ante Metumque,

553

inque dies avidum surgens caput altius effert.

554

balatu pecorum et crebris mugitibus amnes

555

arentesque sonant ripae collesque supini.

556

iamque catervatim dat stragem atque aggerat ipsis

557

in stabulis turpi dilapsa cadavera tabo,

558

donec humo tegere ac foveis abscondere discunt.

559

nam neque erat coriis usus, nec viscera quisquam

560

aut undis abolere potest aut vincere flamma;

561

ne tondere quidem morbo inluvieque peresa

562

vellera nec telas possunt attingere putris;

563

verum etiam invisos si quis temptarat amictus,

564

ardentes papulae atque immundus olentia sudor

565

membra sequebatur, nec longo deinde moranti

566

tempore contactos artus sacer ignis edebat.