001

Turnus ut infractos adverso Marte Latinos

002

defecisse videt, sua nunc promissa reposci,

003

se signari oculis, ultro implacabilis ardet

004

attollitque animos. Poenorum qualis in arvis

005

saucius ille gravi venantum vulnere pectus

006

tum demum movet arma leo, gaudetque comantis

007

excutiens cervice toros fixumque latronis

008

impavidus frangit telum et fremit ore cruento:

009

haud secus accenso gliscit violentia Turno.

010

tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit:

011

"nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent

012

ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent.

013

congredior. fer sacra, pater, et concipe foedus.

014

aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam,

015

desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini),

016

et solus ferro crimen commune refellam,

017

aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx."

018

Olli sedato respondit corde Latinus:

019

"o praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci

020

virtute exsuperas, tanto me impensius aequum est

021

consulere atque omnis metuentem expendere casus.

022

sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta

023

multa manu, nec non aurumque animusque Latino est.

024

sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus agris,

025

nec genus indecores. sine me haec haud mollia fatu

026

sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri:

027

me natam nulli veterum sociare procorum

028

fas erat, idque omnes divique hominesque canebant.

029

victus amore tui, cognato sanguine victus

030

coniugis et maestae lacrimis, vincla omnia rupi:

031

promissam eripui genero, arma impia sumpsi.

032

ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur

033

bella, vides, quantos primus patiare labores.

034

bis magna victi pugna vix urbe tuemur

035

spes Italas; recalent nostro Tiberina fluenta

036

sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent.

037

quo referor totiens? quae mentem insania mutat?

038

si Turno exstincto socios sum ascire paratus,

039

cur non incolumi potius certamina tollo?

040

quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet

041

Italia, ad mortem si te (fors dicta refutet!)

042

prodiderim, natam et conubia nostra petentem?

043

respice res bello varias, miserere parentis

044

longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe

045

dividit." haudquaquam dictis violentia Turni

046

flectitur; exsuperat magis aegrescitque medendo.

047

ut primum fari potuit, sic institit ore:

048

"quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me

049

deponas letumque sinas pro laude pacisci.

050

et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra

051

spargimus, et nostro sequitur de vulnere sanguis.

052

longe illi dea mater erit, quae nube fugacem

053

feminea tegat et vanis sese occulat umbris."'

054

At regina nova pugnae conterrita sorte

055

flebat et ardentem generum moritura tenebat:

056

"Turne, per has ego te lacrimas, per si quis Amatae

057

tangit honos animum (spes tu nunc una, senectae

058

tu requies miserae, decus imperiumque Latini

059

te penes, in te omnis domus inclinata recumbit),

060

unum oro: desiste manum committere Teucris.

061

qui te cumque manent isto certamine casus

062

et me, Tume, manent; simul haec invisa relinquam

063

lumina nec generum Aenean captiva videbo."

064

accepit vocem lacrimis Lavinia matris

065

flagrantis perfusa genas, cui plurimus ignem

066

subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit.

067

Indum sanguineo veluti violaverit ostro

068

si quis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa

069

alba rosa: talis virgo dabat ore colores.

070

illum turbat amor figitque in virgine vultus.

071

ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam:

072

"ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto

073

prosequere in duri certamina Martis euntem,

074

o mater; neque enim Turno mora libera mortis.

075

nuntius haec, Idmon, Phrygio mea dicta tyranno

076

haud placitura refer: cum primum crastina caelo

077

puniceis invecta rotis Aurora rubebit,

078

non Teucros agat in Rutulos; Teucrum arma quiescant

079

et Rutuli: nostro dirimamus sanguine bellum;

080

illo quaeratur coniunx Lavinia campo."

081

Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit,

082

poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis,

083

Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia,

084

qui candore nives anteirent, cursibus auras.

085

circumstant properi aurigae manibusque lacessunt

086

pectora plausa cavis et colla comantia pectunt.

087

ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco

088

circumdat loricam umeris, simul aptat habendo

089

ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae,

090

ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti

091

fecerat et Stygia candentem tinxerat unda.

092

exim quae mediis ingenti adnixa columnae

093

aedibus astabat, validam vi corripit hastam,

094

Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem

095

vociferans: "nunc, o numquam frustrata vocatus

096

hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor,

097

te Turni nunc dextra gerit; da sternere corpus

098

loricamque manu valida lacerare revulsam

099

semiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis

100

vibratos calido ferro murraque madentis."'

101

his agitur furiis, totoque ardentis ab ore

102

scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis:

103

mugitus veluti cum prima in proelia taurus

104

terrificos ciet atque irasci in cornua temptat

105

arboris obnixus trunco, ventosque lacessit

106

ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena.

107

Nec minus interea maternis saevus in armis

108

Aeneas acuit Martem et se suscitat ira,

109

oblato gaudens componi foedere bellum.

110

tum socios maestique metum solatur Iuli

111

fata docens, regique iubet responsa Latino

112

certa referre viros et pacis dicere leges.

113

Postera vix summos spargebat lumine montis

114

orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt

115

Solis equi lucemque elatis naribus efflant:

116

campum ad certamen magnae sub moenibus urbis

117

dimensi Rutulique viri Teucrique parabant

118

in medioque focos et dis communibus aras

119

gramineas. alii fontemque ignemque ferebant

120

velati limo et verbena tempora vincti.

121

procedit legio Ausonidum, pilataque plenis

122

agmina se fundunt portis. hinc Troius omnis

123

Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis,

124

haud secus instructi ferro quam si aspera Martis

125

pugna vocet. nec non mediis in milibus ipsi

126

ductores auro volitant ostroque superbi,

127

et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas

128

et Messapus equum domitor, Neptunia proles.

129

utque dato signo spatia in sua quisque recessit,

130

defigunt tellure hastas et scuta reclinant.

131

tum studio effusae matres et vulgus inermum

132

invalidique senes turris ac tecta domorum

133

obsedere, alii portis sublimibus astant.

134

At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur

135

(tum neque nomen erat neque honos aut gloria monti),

136

prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas

137

Laurentum Troumque acies urbemque Latini.

138

extemplo Turni sic est adfata sororem

139

diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris

140

praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem

141

Iuppiter erepta pro virginitate sacravit):

142

"nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro,

143

scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae

144

magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile,

145

praetulerim caelique libens in parte locarim:

146

disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem.

147

qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant

148

cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi:

149

nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis,

150

Parcarumque dies et vis inimica propinquat.

151

non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum.

152

tu pro germano si quid praesentius audes,

153

perge; decet. forsan miseros meliora sequentur."

154

vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profudit

155

terque quaterque manu pectus percussit honestum.

156

"non lacrimis hoc tempus" ait Saturnia Iuno;

157

"accelera et fratrem, si quis modus, eripe morti

158

aut tu bella cie conceptumque excute foedus.

159

auctor ego audendi." sic exhortata reliquit

160

incertam et tristi turbatam vulnere mentis.

161

Interea reges, ingenti mole Latinus

162

quadriiugo vehitur curru (cui tempora circum

163

aurati bis sex radii fulgentia cingunt,

164

Solis avi specimen), bigis it Turnus in albis,

165

bina manu lato crispans hastilia ferro.

166

hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,

167

sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis

168

et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,

169

procedunt castris, puraque in veste sacerdos

170

saetigeri fetum suis intonsamque bidentem

171

attulit admovitque pecus flagrantibus aris.

172

illi ad surgentem conversi lumina solem

173

dant fruges manibus salsas et tempora ferro

174

summa notant pecudum, paterisque altaria libant.

175

Tum plus Aeneas stricto sic ense precatur:

176

"esto nunc Sol testis et haec mihi Terra vocanti,

177

quam propter tantos potui perferre labores,

178

et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx,

179

iam melior, iam, diva, precor; tuque inclute Mavors,

180

cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;

181

Fontisque Fluviosque voco, quaeque aetheris alti

182

religio et quae caeruleo sunt numina ponto:

183

cesserit Ausonio si fors victoria Turno,

184

convenit Euandri victos discedere ad urbem,

185

cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles

186

Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent.

187

sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem

188

(ut potius reor et potius di numine firment),

189

non ego nec Teucris Italos parere iubebo

190

nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae

191

invictae gentes aeterna in foedera mittant.

192

sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,

193

imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri

194

constituent urbique dabit Lavinia nomen."'

195

Sic prior Aeneas, sequitur sic deinde Latinus

196

suspiciens caelum, tenditque ad sidera dextram:

197

"haec eadem, Aenea, terram, mare, sidera, iuro

198

Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem,

199

vimque deum infernam et duri sacraria Ditis;

200

audiat haec genitor qui foedera fulmine sancit.

201

tango aras, medios ignis et numina testor:

202

nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,

203

quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem

204

avertet, non, si tellurem effundat in undas

205

diluvio miscens caelumque in Tartara solvat,

206

ut sceptrum hoc"- dextra sceptrum nam forte gerebat-

207

"numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras,

208

cum semel in silvis imo de stirpe recisum

209

matre caret posuitque comas et bracchia ferro

210

olim arbos, nunc artificis manus aere decoro

211

inclusit patribusque dedit gestare Latinis."

212

talibus inter se firmabant foedera dictis

213

conspectu in medio procerum. tum rite sacratas

214

in flammam iugulant pecudes et viscera vivis

215

eripiunt, cumulantque oneratis lancibus aras.

216

At vero Rutulis impar ea pugna videri

217

iamdudum et vario misceri pectora motu,

218

tum magis ut propius cernunt non viribus aequis.

219

adiuvat incessu tacito progressus et aram

220

suppliciter venerans demisso lumine Turnus

221

tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor.

222

quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit

223

sermonem et vulgi variare labantia corda,

224

in medias acies formam adsimulata Camerti

225

(cui genus a proavis ingens clarumque paternae

226

nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis) -

227

in medias dat sese acies haud nescia rerum

228

rumoresque serit varios ac talia fatur:

229

"non pudet, o Rutuli, pro cunctis talibus unam

230

obiectare animam? numerone an viribus aequi

231

non sumus ? en, omnes et Troes et Arcades hi sunt,

232

fatalesque manus, infensa Etruria Turno.

233

vix hostem, alterni si congrediamur, habemus.

234

ille quidem ad superos, quorum se devovet aris,

235

succedet fama vivusque per ora feretur:

236

nos patria amissa dominis parere superbis

237

cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis."

238

Talibus incensa est iuvenum sententia dictis

239

iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur:

240

ipsi Laurentes mutati ipsique Latini.

241

qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem

242

sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur

243

infectum et Turni sortem miserantur iniquam.

244

his aliud maius Iuturna adiungit et alto

245

dat signum caelo, quo non praesentius ullum

246

turbavit mentes Italas monstroque fefellit.

247

namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra

248

litoreas agitabat avis turbamque sonantem

249

agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas

250

cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.

251

arrexere animos Itali, cunctaeque volucres

252

convertunt clamore fugam (mirabile visu),

253

aetheraque obscurant pennis hostemque per auras

254

facta nube premunt, donec vi victus et ipso

255

pondere defecit praedamque ex unguibus ales

256

proiecit fluvio, penitusque in nubila fugit.

257

Tum vero augurium Rutuli clamore salutant

258

expediuntque manus, primusque Tolumnius augur

259

"hoc erat, hoc, votis" inquit "quod saepe petivi.

260

accipio agnoscoque deos ; me, me duce ferrum

261

corripite, o miseri, quos improbus advena bello

262

territat invalidas ut avis, et litora vestra

263

vi populat. petet ille fugam penitusque profundo

264

vela dabit. vos unanimi densete catervas

265

et regem vobis pugna defendite raptum."

266

dixit, et adversos telum contorsit in hostis

267

procurrens; sonitum dat stridula cornus et auras

268

certa secat. simul hoc, simul ingens clamor et omnes

269

turbati cunei calefactaque corda tumultu.

270

Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum

271

corpora constiterant contra, quos fida crearat

272

una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo,

273

horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo

274

balteus et laterum iuncturas fibula mordet,

275

egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,

276

transadigit costas fulvaque effundit harena.

277

at fratres, animosa phalanx accensaque luctu,

278

pars gladios stringunt manibus, pars missile ferrum

279

corripiunt caecique ruunt. quos agmina contra

280

procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant

281

Troes Agyllinique et pictis Arcades armis.

282

sic omnis amor unus habet decernere ferro.

283

diripuere aras, it toto turbida caelo

284

tempestas telorum ac ferreus ingruit imber,

285

craterasque focosque ferunt. fugit ipse Latinus

286

pulsatos referens infecto foedere divos.

287

Infrenant alii currus aut corpora saltu

288

subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt.

289

Messapus regem regisque insigne gerentem

290

Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus,

291

adverso proterret equo, ruit ille recedens

292

et miser oppositis a tergo involvitur aris

293

in caput inque umeros. at fervidus advolat hasta

294

Messapus teloque orantem multa trabali

295

desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur:

296

"hoc habet, haec melior magnis data victima divis."

297

concurrunt Itali spoliantque calentia membra.

298

obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara

299

corripit et venienti Ebyso plagamque ferenti

300

occupat os flammis: olli ingens barba reluxit

301

nidoremque ambusta dedit. super ipse secutus

302

caesariem laeva turbati corripit hostis

303

impressoque genu nitens terrae applicat ipsum;

304

sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum

305

pastorem primaque acie per tela ruentem

306

ense sequens nudo superimminet; ille securi

307

adversi frontem mediam mentumque reducta

308

disicit et sparso late rigat arma cruore.

309

olli dura quies oculos et ferreus urget

310

somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem.

311

At pius Aeneas dextram tendebat inermem

312

nudato capite atque suos clamore vocabat:

313

"quo ruitis? quaeve ista repens discordia surgit?

314

o cohibete iras! ictum iam foedus et omnes

315

compositae leges, mihi ius concurrere soli,

316

me sinite atque auferte metus; ego foedera faxo

317

firma manu, Turnum debent haec iam mihi sacra."

318

has inter voces, media inter talia verba

319

ecce viro stridens alis adlapsa sagitta est,

320

incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta,

321

quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne,

322

attulerit; pressa est insignis gloria facti,

323

nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam.

324

Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit

325

turbatosque duces, subita spe fervidus ardet;

326

poscit equos atque arma simul, saltuque superbus

327

emicat in currum et manibus molitur habenas.

328

multa virum volitans dat fortia corpora leto,

329

seminecis volvit multos aut agmina curru

330

proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas.

331

qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri

332

sanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis

333

bella movens immittit equos, illi aequore aperto

334

ante Notos Zephyrumque volant, gemit ultima pulsu

335

Thraca pedum circumque atrae Formidinis ora

336

Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur:

337

talis equos alacer media inter proelia Turnus

338

fumantis sudore quatit, miserabile caesis

339

hostibus insultans: spargit rapida ungula rores

340

sanguineos mixtaque cruor calcatur harena.

341

iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,

342

hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo

343

Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse

344

nutrierat Lycia paribusque ornaverat armis

345

vel conferre manum vel equo praevertere ventos.

346

Parte alia media Eumedes in proelia fertur,

347

antiqui proles bello praeclara Dolonis,

348

nomine avum referens, animo manibusque parentem,

349

qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret,

350

ausus Pelidae pretium sibi poscere currus;

351

illum Tydides alio pro talibus ausis

352

adfecit pretio nec equis aspirat Achilli.

353

hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto,

354

ante levi iaculo longum per inane secutus

355

sistit equos biiugis et curru desilit atque

356

semianimi lapsoque supervenit, et pede collo

357

impresso dextrae mucronem extorquet et alto

358

fulgentem tingit iugulo atque haec insuper addit:

359

"en agros et, quam bello, Troiane, petisti,

360

Hesperiam metire iacens: haec praemia, qui me

361

ferro ausi temptare, ferunt, sic moenia condunt."

362

huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit

363

Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque

364

et sternacis equi lapsum cervice Thymoeten.

365

ac velut Edoni Boreae cum spiritus alto

366

insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus;

367

qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo:

368

sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt

369

conversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum

370

et cristam adverso curru quatit aura volantem.

371

non tulit instantem Phegeus animisque trementem,

372

obiecit sese ad currum et spumantia frenis

373

ora citatorum dextra detorsit equorum.

374

dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum

375

lancea consequitur rumpitque infixa bilicem

376

loricam et summum degustat vulnere corpus.

377

ille tamen clipeo obiecto conversus in hostem

378

ibat et auxilium ducto mucrone petebat,

379

cum rota praecipitem et procursu concitus axis

380

impulit effunditque solo, Turnusque secutus

381

imam inter galeam summi thoracis et oras

382

abstulit ense caput truncumque reliquit harenae.

383

Atque ea dum campis victor dat funera Turnus,

384

interea Aenean Mnestheus et fidus Achates

385

Ascaniusque comes castris statuere cruentum

386

alternos longa nitentem cuspide gressus.

387

saevit et infracta luctatur harundine telum

388

eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit:

389

ense secent lato vulnus telique latebram

390

rescindant penitus, seseque in bella remittant.

391

iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx

392

Iasides, acri quondam cui captus amore

393

ipse suas artis, sua munera, laetus Apollo

394

augurium citharamque dabat celerisque sagittas.

395

ille ut depositi proferret fata parentis,

396

scire potestates herbarum usumque medendi

397

maluit et mutas agitare inglorius artis.

398

stabat acerba fremens ingentem nixus in hastam

399

Aeneas magno iuvenum et maerentis Iuli

400

concursu, lacrimis immobilis. ille retorto

401

Paeonium in morem senior succinctus amictu

402

multa manu medica Phoebique potentibus herbis

403

nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra

404

sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum.

405

nulla viam fortuna regit, nihil auctor Apollo

406

subvenit, et saevus campis magis ac magis horror

407

crebrescit propiusque malum est. iam pulvere caelum

408

stare vident: subeunt equites et spicula castris

409

densa cadunt mediis. it tristis ad aethera clamor

410

bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum.

411

Hic Venus indigno nati concussa dolore

412

dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida,

413

puberibus caulem foliis et flore comantem

414

purpureo; non illa feris incognita capris

415

gramina, cum tergo volucres haesere sagittae.

416

hoc Venus obscuro faciem circumdata nimbo

417

detulit, hoc fusum labris splendentibus amnem

418

inficit occulte medicans, spargitque salubris

419

ambrosiae sucos et odoriferam panaceam.

420

fovit ea vulnus lympha longaevus Iapyx

421

ignorans, subitoque omnis de corpore fugit

422

quippe dolor, omnis stetit imo vulnere sanguis.

423

iamque secuta manum nulla cogente sagitta

424

excidit, atque novae rediere in pristina vires.

425

"arma citi properate viro! quid statis?" Iapyx

426

conclamat primusque animos accendit in hostem.

427

"non haec humanis opibus, non arte magistra

428

proveniunt, neque te, Aenea, mea dextera servat:

429

maior agit deus atque opera ad maiora remittit."

430

ille avidus pugnae suras incluserat auro

431

hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat.

432

postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est,

433

Ascanium fusis circum complectitur armis

434

summaque per galeam delibans oscula fatur:

435

"disce, puer, virtutem ex me verumque laborem,

436

fortunam ex aliis. nunc te mea dextera bello

437

defensum dabit et magna inter praemia ducet.

438

tu facito, mox cum matura adoleverit aetas,

439

sis memor et te animo repetentem exempla tuorum

440

et pater Aeneas et avunculus excitet Hector."

441

Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens

442

telum immane manu quatiens; simul agmine denso

443

Antheusque Mnestheusque ruunt, omnisque relictis

444

turba fluit castris. tum caeco pulvere campus

445

miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus.

446

vidit ab adverso venientis aggere Turnus,

447

videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit

448

ossa tremor; prima ante omnis Iuturna Latinos

449

audiit agnovitque sonum et tremefacta refugit.

450

ille volat campoque atrum rapit agmen aperto.

451

qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus

452

it mare per medium (miseris, heu, praescia longe

453

horrescunt corda agricolis: dabit ille ruinas

454

arboribus stragemque satis, ruet omnia late),

455

ante volant sonitumque ferunt ad litora venti:

456

talis in adversos ductor Rhoeteius hostis

457

agmen agit, densi cuneis se quisque coactis

458

adglomerant. ferit ense gravem Thymbraeus Osirim,

459

Arcetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates,

460

Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur,

461

primus in adversos telum qui torserat hostis.

462

tollitur in caelum clamor, versique vicissim

463

pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros.

464

ipse neque aversos dignatur sternere morti

465

nec pede congressos aequo nec tela ferentis

466

insequitur: solum densa in caligine Turnum

467

vestigat lustrans, solum in certamina poscit.

468

Hoc concussa metu mentem Iuturna virago

469

aurigam Turni media inter lora Metiscum

470

excutit et longe lapsum temone relinquit,

471

ipsa subit manibusque undantis flectit habenas

472

cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci.

473

nigra velut magnas domini cum divitis aedes

474

pervolat et pennis alta atria lustrat hirundo

475

pabula parva legens nidisque loquacibus escas,

476

et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum

477

stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis

478

fertur equis rapidoque volans obit omnia curru,

479

iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem

480

nec conferre manum patitur, volat avia longe.

481

Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbis,

482

vestigatque virum et disiecta per agmina magna

483

voce vocat. quotiens oculos coniecit in hostem

484

alipedumque fugam cursu temptavit equorum,

485

aversos totiens currus Iuturna retorsit.

486

heu, quid agat? vario nequiquam fluctuat aestu,

487

diversaeque vocant animum in contraria curae.

488

huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat

489

lenta, levis cursu, praefixa hastilia ferro,

490

horum unum certo contorquens derigit ictu.

491

substitit Aeneas et se collegit in arma

492

poplite subsidens; apicem tamen incita summum

493

hasta tulit summasque excussit vertice cristas.

494

tum vero adsurgunt irae, insidiisque subactus,

495

diversos ubi sensit equos currumque referri,

496

multa Iovem et laesi testatus foederis aras

497

iam tandem invadit medios et Marte secundo

498

terribilis saevam nullo discrimine caedem

499

suscitat, irarumque omnis effundit habenas.

500

Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes

501

diversas obitumque ducum, quos aequore toto

502

inque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros,

503

expediat? tanton placuit concurrere motu,

504

Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras?

505

Aeneas Rutulum Sucronem (ea prima ruentis

506

pugna loco statuit Teucros) haud multa morantem

507

excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum

508

transadigit costas et cratis pectoris ensem.

509

Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren,

510

congressus pedes, hunc venientem cuspide longa,

511

hunc mucrone ferit, curruque abscisa duorum

512

suspendit capita et rorantia sanguine portat.

513

ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum,

514

tris uno congressu, et maestum mittit Oniten,

515

nomen Echionium matrisque genus Peridiae;

516

hic fratres Lycia missos et Apollinis agris

517

et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten,

518

Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae

519

ars fuerat pauperque domus nec nota potentum

520

munera, conductaque pater tellure serebat.

521

ac velut immissi diversis partibus ignes

522

arentem in silvam et virgulta sonantia lauro,

523

aut ubi decursu rapido de montibus altis

524

dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt

525

quisque suum populatus iter: non segnius ambo

526

Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc, nunc

527

fluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci

528

pectora, nunc totis in vulnera viribus itur.

529

Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem

530

nomina per regesque actum genus omne Latinos,

531

praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi

532

excutit effunditque solo; hunc lora et iuga subter

533

provolvere rotae, crebro super ungula pulsu

534

incita nec domini memorum proculcat equorum.

535

ille ruenti Hyllo animisque immane frementi

536

occurrit telumque aurata ad tempora torquet:

537

olli per galeam fixo stetit hasta cerebro.

538

dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu,

539

eripuit Turno, nec di texere Cupencum

540

Aenea veniente sui: dedit obvia ferro

541

pectora, nec misero clipei mora profuit aerei.

542

te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi

543

oppetere et late terram consternere tergo:

544

occidis, Argivae quem non potuere phalanges

545

sternere nec Priami regnorum eversor Achilles;

546

hic tibi mortis erant metae, domus alta sub Ida,

547

Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulcrum.

548

totae adeo conversae acies omnesque Latini,

549

omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus

550

et Messapus equum domitor et fortis Asilas

551

Tuscorumque phalanx Euandrique Arcades alae,

552

pro se quisque viri summa nituntur opum vi;

553

nec mora nec requies, vasto certamine tendunt.

554

Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit

555

iret ut ad muros urbique adverteret agmen

556

ocius et subita turbaret clade Latinos.

557

ille ut vestigans diversa per agmina Turnum

558

huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem

559

immunem tanti belli atque impune quietam.

560

continuo pugnae accendit maioris imago:

561

Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum

562

ductores, tumulumque capit quo cetera Teucrum

563

concurrit legio, nec scuta aut spicula densi

564

deponunt. celso medius stans aggere fatur:

565

"ne qua meis esto dictis mora, Iuppiter hac stat,

566

neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.

567

urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,

568

ni frenum accipere et victi parere fatentur,

569

eruam et aequa solo fumantia culmina ponam.

570

scilicet exspectem libeat dum proelia Turno

571

nostra pati rursusque velit concurrere victus?

572

hoc caput, o cives, haec belli summa nefandi.

573

ferte faces propere foedusque reposcite flammis."

574

dixerat, atque animis pariter certantibus omnes

575

dant cuneum densaque ad muros mole feruntur.

576

scalae improviso subitusque apparuit ignis.

577

discurrunt alii ad portas primosque trucidant,

578

ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.

579

ipse inter primos dextram sub moenia tendit

580

Aeneas, magnaque incusat voce Latinum

581

testaturque deos iterum se ad proelia cogi,

582

bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.

583

exoritur trepidos inter discordia civis:

584

urbem alii reserare iubent et pandere portas

585

Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem;

586

arma ferunt alii et pergunt defendere muros.

587

inclusas ut cum latebroso in pumice pastor

588

vestigavit apes fumoque implevit amaro:

589

illae intus trepidae rerum per cerea castra

590

discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;

591

volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco

592

intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras.

593

Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,

594

quae totam luctu concussit funditus urbem.

595

regina ut tectis venientem prospicit hostem,

596

incessi muros, ignis ad tecta volare,

597

nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni,

598

infelix pugnae iuvenem in certamine credit

599

exstinctum et subito mentem turbata dolore

600

se causam clamat crimenque caputque malorum,

601

multaque per maestum demens effata furorem

602

purpureos moritura manu discindit amictus

603

et nodum informis leti trabe nectit ab alta.

604

quam cladem miserae postquam accepere Latinae,

605

filia prima manu floros Lavinia crinis

606

et roseas laniata genas, tum cetera circum

607

turba furit, resonant late plangoribus aedes.

608

hinc totam infelix vulgatur fama per urbem.

609

demittunt mentes, it scissa veste Latinus

610

coniugis attonitus fatis urbisque ruina,

611

canitiem immundo perfusam pulvere turpans.

612

(multaque se incusat, qui non acceperit ante

613

Dardanium Aenean generumque asciverit ultro).

614

Interea extreme bellator in aequore Turnus

615

palantis sequitur paucos iam segnior atque

616

iam minus atque minus successu laetus equorum.

617

attulit hunc illi caecis terroribus aura

618

commixtum clamorem, arrectasque impulit auris

619

confusae sonus urbis et inlaetabile murmur.

620

"hei mihi! quid tanto turbantur moenia luctu?

621

quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?"

622

sic ait, adductisque amens subsistit habenis.

623

atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci

624

aurigae currumque et equos et lora regebat,

625

talibus occurrit dictis: "hac, Turne, sequamur

626

Troiugenas, qua prima viam victoria pandit;

627

sunt alii qui tecta manu defendere possint.

628

ingruit Aeneas Italis et proelia miscet:

629

et nos saeva manu mittamus funera Teucris.

630

nec numero inferior pugnae nec honore recedes."

631

Turnus ad haec: (?)

632

"o soror, et dudum agnovi, cum prima per artem

633

foedera turbasti teque haec in bella dedisti,

634

et nunc nequiquam fallis dea. sed quis Olympo

635

demissam tantos voluit te ferre labores?

636

an fratris miseri letum ut crudele videres?

637

nam quid ago? aut quae iam spondet fortuna salutem?

638

vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem

639

Murranum, quo non superat mihi carior alter,

640

oppetere ingentem atque ingenti vulnere victum.

641

occidit infelix nostrum ne dedecus Ufens

642

aspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.

643

exscindine domos (id rebus defuit unum)

644

perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?

645

terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit?

646

usque adeone mori miserum est? vos o mihi, Manes,

647

este boni, quoniam superis aversa voluntas.

648

sancta ad vos anima atque istius nescia culpae

649

descendam magnorum haud umquam indignus avorum.

650

Vix ea fatus erat, medios volat ecce per hostis

651

vectus equo spumante Saces, adversa sagitta

652

saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:

653

"Turne, in te suprema salus, miserere tuorum.

654

fulminat Aeneas armis summasque minatur

655

deiecturum arces Italum excidioque daturum,

656

iamque faces ad tecta volant. in te ora Latini,

657

in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus

658

quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat.

659

praeterea regina, tui fidissima, dextra

660

occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.

661

soli pro portis Messapus et acer Atinas

662

sustentant acies. circum hos utrimque phalanges

663

stant densae strictisque seges mucronibus horret

664

ferrea: tu currum deserto in gramine versas."

665

Obstipuit varia confusus imagine rerum

666

Turnus et obtutu tacito stetit; aestuat ingens

667

uno in corde pudor mixtoque insania luctu

668

et furiis agitatus amor et conscia virtus.

669

ut primum discussae umbrae et lux reddita menti,

670

ardentis oculorum orbis ad moenia torsit

671

turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.

672

Ecce autem flammis inter tabulata volutus

673

ad caelum undabat vertex turrimque tenebat,

674

turrim compactis trabibus quam eduxerat ipse

675

subdideratque rotas pontisque instraverat altos.

676

"iam iam fata, soror, superant, absiste morari;

677

quo deus et quo dura vocat Fortuna sequamur.

678

stat conferre manum Aeneae, stat, quidquid acerbi est,

679

morte pati, neque me indecorem, germana, videbis

680

amplius. hunc, oro, sine me furere ante furorem."

681

dixit, et e curru saltum dedit ocius arvis

682

perque hostis, per tela ruit maestamque sororem

683

deserit ac rapido cursu media agmina rumpit.

684

ac veluti montis saxum de vertice praeceps

685

cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber

686

proluit aut annis solvit sublapsa vetustas;

687

fertur in abruptum magno mons improbus actu

688

exsultatque solo, silvas armenta virosque

689

involvens secum: disiecta per agmina Turnus

690

sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso

691

sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,

692

significatque manu et magno simul incipit ore:

693

"parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini;

694

quaecumque est fortuna, mea est; me verius unum

695

pro vobis foedus luere et decernere ferro."

696

discessere omnes medii spatiumque dedere.

697

At pater Aeneas audito nomine Turni

698

deserit et muros et summas deserit arces

699

praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit

700

laetitia exsultans horrendumque intonat armis:

701

quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis

702

cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali

703

vertice se attollens pater Appenninus ad auras.

704

iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes

705

convertere oculos Itali, quique alta tenebant

706

moenia quique imos pulsabant ariete muros,

707

armaque deposuere umeris. stupet ipse Latinus

708

ingentis, genitos diversis partibus orbis,

709

inter se coiisse viros et cernere ferro.

710

atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi,

711

procursu rapido coniectis eminus hastis

712

invadunt Martem clipeis atque aere sonoro.

713

dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus

714

congeminant, fors et virtus miscentur in unum.

715

ac velut ingenti Sila summove Taburno

716

cum duo conversis inimica in proelia tauri

717

frontibus incurrunt, pavidi cessere magistri,

718

stat pecus omne metu mutum, mussantque iuvencae

719

quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;

720

illi inter sese multa vi vulnera miscent

721

cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo

722

colla armosque lavant, gemitu nemus omne remugit:

723

non aliter Tros Aeneas et Daunius heros

724

concurrunt clipeis, ingens fragor aethera complet.

725

Iuppiter ipse duas aequato examine lances

726

sustinet et fata imponit diversa duorum,

727

quem damnet labor et quo vergat pondere letum.

728

Emicat hic impune putans et corpore toto

729

alte sublatum consurgit Turnus in ensem

730

et ferit; exclamant Troes trepidique Latini,

731

arrectaeque amborum acies. at perfidus ensis

732

frangitur in medioque ardentem deserit ictu,

733

ni fuga subsidio subeat. fugit ocior euro

734

ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.

735

fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos

736

conscendebat equos, patrio mucrone relicto,

737

dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci;

738

idque diu, dum terga dabant palantia Teucri,

739

suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventum est,

740

mortalis mucro glacies ceu futtilis ictu

741

dissiluit; fulva resplendent fragmina harena.

742

ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus

743

et nunc huc, inde huc incertos implicat orbis;

744

undique enim densa Teucri inclusere corona

745

atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt.

746

Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta

747

interdum genua impediunt cursumque recusant,

748

insequitur trepidique pedem pede fervidus urget:

749

inclusum veluti si quando flumine nactus

750

cervum aut puniceae saeptum formidine pennae

751

venator cursu canis et latratibus instat;

752

ille autem insidiis et ripa territus alta

753

mille fugit refugitque vias, at vividus Umber

754

haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti

755

increpuit malis morsuque elusus inani est:

756

tum vero exoritur clamor ripaeque lacusque

757

responsant circa et caelum tonat omne tumultu.

758

ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis

759

nomine quemque vocans notumque efflagitat ensem.

760

Aeneas mortem contra praesensque minatur

761

exitium, si quisquam adeat, terretque trementis

762

excisurum urbem minitans et saucius instat.

763

quinque orbis explent cursu totidemque retexunt

764

huc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur

765

praemia, sed Turni de vita et sanguine certant.

766

Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris

767

hic steterat, nautis olim venerabile lignum,

768

servati ex undis ubi figere dona solebant

769

Laurenti divo et votas suspendere vestis;

770

sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum

771

sustulerant, puro ut possent concurrere campo:

772

hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam

773

detulerat fixam et lenta radice tenebat.

774

incubuit voluitque manu convellere ferrum

775

Dardanides, teloque sequi quem prendere cursu

776

non poterat. tum vero amens formidine Turnus

777

"Faune, precor, miserere" inquit, "tuque optima ferrum

778

Terra tene, colui vestros si semper honores,

779

quos contra Aeneadae bello fecere profanos."

780

dixit, opemque dei non cassa in vota vocavit.

781

namque diu luctans lentoque in stirpe moratus

782

viribus haud ullis valuit discludere morsus

783

roboris Aeneas. dum nititur acer et instat,

784

rursus in aurigae faciem mutata Metisci

785

procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit.

786

quod Venus audaci nymphae indignata licere

787

accessit telumque alta ab radice revellit.

788

olli sublimes armis animisque refecti,

789

hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta,

790

adsistunt contra certamina Martis anheli.

791

Iunonem interea rex omnipotentis Olympi

792

adloquitur fulva pugnas de nube tuentem:

793

"quae iam finis erit, coniunx? quid denique restat?

794

indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris

795

deberi caelo fatisque ad sidera tolli.

796

quid struis? aut qua spe gelidis in nubibus haeres?

797

mortalin decuit violari vulnere divum?

798

aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?)

799

ereptum reddi Turno et vim crescere victis?

800

desine iam tandem precibusque inflectere nostris,

801

ne te tantus edit tacitam dolor et mihi curae

802

saepe tuo dulci tristes ex ore recursent.

803

ventum ad supremum est. terris agitare vel undis

804

Troianos potuisti, infandum accendere bellum,

805

deformare domum et luctu miscere hymenaeos:

806

ulterius temptare veto." sic Iuppiter orsus;

807

sic dea summisso contra Saturnia vultu:

808

"ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas,

809

Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui;

810

nec tu me aeria solam nunc sede videres

811

digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa

812

starem acie traheremque inimica in proelia Teucros.

813

Iuturnam misero (fateor) succurrere fratri

814

suasi et pro vita maiora audere probavi,

815

non ut tela tamen, non ut contenderet arcum;

816

adiuro Stygii caput implacabile fontis,

817

una superstitio superis quae reddita divis.

818

et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.

819

illud te nulla fati quod lege tenetur,

820

pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:

821

cum iam conubiis pacem felicibus (esto)

822

component, cum iam leges et foedera iungent,

823

ne vetus indigenas nomen mutare Latinos

824

neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari

825

aut vocem mutare viros aut vertere vestem.

826

sit Latium, sint Albani per saecula reges,

827

sit Romana potens Itala virtute propago:

828

occidit, occideritque sinas cum nomine Troia."

829

olli subridens hominum rerumque repertor:

830

"es germana Iovis Saturnique altera proles,

831

irarum tantos volvis sub pectore fluctus.

832

verum age et inceptum frustra summitte furorem:

833

do quod vis, et me victusque volensque remitte.

834

sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,

835

utque est nomen erit; commixti corpore tantum

836

subsident Teucri. morem ritusque sacrorum

837

adiciam faciamque omnis uno ore Latinos.

838

hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,

839

supra homines, supra ire deos pietate videbis,

840

nec gens ulla tuos aeque celebrabit honorem."

841

adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit.

842

interea excedit caelo nubemque relinquit.

843

His actis aliud genitor secum ipse volutat

844

Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis.

845

dicuntur geminas pestes cognomine Dirae,

846

quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram

847

uno eodemque tulit partu, paribusque revinxit

848

serpentum spiris ventosasque addidit alas.

849

hae Iovis ad solium saevique in limine regis

850

apparent acuuntque metum mortalibus aegris,

851

si quando letum horrificum morbosque deum rex

852

molitur, meritas aut bello territat urbes.

853

harum unam celerem demisit ab aethere summo

854

Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit:

855

illa volat celerique ad terram turbine fertur.

856

non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta,

857

armatam saevi Parthus quam felle veneni,

858

Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit,

859

stridens et celeris incognita transilit umbras:

860

talis se sata Nocte tulit terrasque petivit.

861

postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni,

862

alitis in parvae subitum collecta figuram,

863

quae quondam in bustis aut culminibus desertis

864

nocte sedens serum canit importuna per umbras -

865

hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora

866

fertque refertque sonans clipeumque everberat alis.

867

illi membra novus solvit formidine torpor,

868

arrectaeque horrore comae et vox faucibus haesit.

869

At procul ut Dirae stridorem agnovit et alas,

870

infelix crinis scindit Iuturna solutos

871

unguibus ora soror foedans et pectora pugnis:

872

"quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare?

873

aut quid iam durae superat mihi? qua tibi lucem

874

arte morer? talin possum me opponere monstra?

875

iam iam linquo acies. ne me terrete timentem,

876

obscenae volucres: alarum verbera nosco

877

letalemque sonum, nec fallunt iussa superba

878

magnanimi Iovis. haec pro virginitate reponit?

879

quo vitam dedit aeternam? cur mortis adempta est

880

condicio? possem tantos finire dolores

881

nunc certe, et misero fratri comes ire per umbras!

882

immortalis ego? aut quicquam mihi dulce meorum

883

te sine, frater, erit? o quae satis ima dehiscat

884

terra mihi, manisque deam demittat ad imos?"

885

tantum effata caput glauco contexit amictu

886

multa gemens et se fluvio dea condidit alto.

887

Aeneas instat contra telumque coruscat

888

ingens arboreum, et saevo sic pectore fatur:

889

"quae nunc deinde mora est? aut quid iam, Turne, retractas ?

890

non cursu, saevis certandum est comminus armis.

891

verte omnis tete in facies et contrahe quidquid

892

sive animis sive arte vales; opta ardua pennis

893

astra sequi clausumve cava te condere terra."

894

ille caput quassans: "non me tua fervida terrent

895

dicta, ferox; di me terrent et Iuppiter hostis."

896

nec plura effatus saxum circumspicit ingens,

897

saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,

898

limes agro positus litem ut discerneret arvis.

899

vix illud lecti bis sex cervice subirent,

900

qualia nunc hominum producit corpora tellus;

901

ille manu raptum trepida torquebat in hostem

902

altior insurgens et cursu concitus heros.

903

sed neque currentem se nec cognoscit euntem

904

tollentemve manus saxumve immane moventem;

905

genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis.

906

tum lapis ipse viri vacuum per inane volutus

907

nec spatium evasit totum neque pertulit ictum.

908

ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit

909

nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus

910

velle videmur et in mediis conatibus aegri

911

succidimus - non lingua valet, non corpore notae

912

sufficiunt vires nec vox aut verba sequuntur:

913

sic Turno, quacumque viam virtute petivit,

914

successum dea dira negat. tum pectore sensus

915

vertuntur varii; Rutulos aspectat et urbem

916

cunctaturque metu letumque instare tremescit,

917

nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem,

918

nec currus usquam videt aurigamve sororem.

919

Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,

920

sortitus fortunam oculis, et corpore toto

921

eminus intorquet. murali concita numquam

922

tormento sic saxa fremunt nec fulmine tanti

923

dissultant crepitus. volat atri turbinis instar

924

exitium dirum hasta ferens orasque recludit

925

loricae et clipei extremos septemplicis orbis:

926

per medium stridens transit femur. incidit ictus

927

ingens ad terram duplicato poplite Turnus.

928

consurgunt gemitu Rutuli totusque remugit

929

mons circum et vocem late nemora alta remittunt.

930

ille humilis supplexque oculos dextramque precantem

931

protendens "equidem merui nec deprecor" inquit;

932

"utere sorte tua. miseri te si qua parentis

933

tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis

934

Anchises genitor) Dauni miserere senectae

935

et me, seu corpus spoliatum lumine mavis,

936

redde meis. vicisti et victum tendere palmas

937

Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx,

938

ulterius ne tende odiis." stetit acer in armis

939

Aeneas volvens oculos dextramque repressit;

940

et iam iamque magis cunctantem flectere sermo

941

coeperat, infelix umero cum apparuit alto

942

balteus et notis fulserunt cingula bullis

943

Pallantis pueri, victum quem vulnere Turnus

944

straverat atque umeris inimicum insigne gerebat.

945

ille, oculis postquam saevi monimenta doloris

946

exuviasque hausit, furiis accensus et ira

947

terribilis: "tune hinc spoliis indute meorum

948

eripiare mihi? Pallas te hoc vulnere, Pallas

949

immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit."

950

hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit

951

fervidus. ast illi solvuntur frigore membra

952

vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.