001

Oceanum interea surgens Aurora reliquit:

002

Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis

003

praecipitant curae turbataque funere mens est,

004

vota deum primo victor solvebat Eoo.

005

ingentem quercum decisis undique ramis

006

constituit tumulo fulgentiaque induit arma,

007

Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum,

008

bellipotens; aptat rorantis sanguine cristas

009

telaque trunca viri, et bis sex thoraca petitum

010

perfossumque locis, clipeumque ex aere sinistrae

011

subligat atque ensem collo suspendit eburnum.

012

tum socios (namque omnis eum stipata tegebat

013

turba ducum) sic incipiens hortatur ovantis:

014

'maxima res effecta, viri; timor omnis abesto,

015

quod superest; haec sunt spolia et de rege superbo

016

primitiae manibusque meis Mezentius hic est.

017

nunc iter ad regem nobis murosque Latinos.

018

arma parate, animis et spe praesumite bellum,

019

ne qua mora ignaros, ubi primum vellere signa

020

adnuerint superi pubemque educere castris,

021

impediat segnisve metu sententia tardet.

022

interea socios inhumataque corpora terrae

023

mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est.

024

ite' ait, 'egregias animas, quae sanguine nobis

025

hanc patriam peperere suo, decorate supremis

026

muneribus, maestamque Euandri primus ad urbem

027

mittatur Pallas, quem non virtutis egentem.

028

abstulit atra dies et funere mersit acerbo.'

029

Sic ait inlacrimans, recipitque ad limina gressum

030

corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes

031

servabat senior, qui Parrhasio Euandro

032

armiger ante fuit, sed non felicibus aeque

033

tum comes auspiciis caro datus ibat alumno.

034

circum omnis famulumque manus Troianaque turba

035

et maestum Iliades crinem de more solutae.

036

ut vero Aeneas foribus sese intulit altis

037

ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt

038

pectoribus, maestoque immugit regia luctu.

039

ipse caput nivei fultum Pallantis et ora

040

ut vidit levique patens in pectore vulnus

041

cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis:

042

'tene' inquit, 'miserande puer, cum laeta veniret,

043

invidit Fortuna mihi, ne regna videres

044

nostra neque ad sedes victor veherere paternas?

045

non haec Euandro de te promissa parenti

046

discedens dederam, cum me complexus euntem

047

mitteret in magnum imperium metuensque moneret

048

acris esse viros, cum dura proelia gente.

049

et nunc ille quidem spe multum captus inani

050

fors et vota facit cumulatque altaria donis,

051

nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis

052

debentem vano maesti comitamur honore.

053

infelix, nati funus crudele videbis !

054

hi nostri reditus exspectatique triumphi ?

055

haec mea magna fides ? at non, Euandre, pudendis

056

vulneribus pulsum aspicies, nec sospite dirum

057

optabis nato funus pater. hei mihi, quantum

058

praesidium, Ausonia, et quantum tu perdis, Iule!'

059

Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus

060

imperat, et toto lectos ex agmine mittit

061

mille viros qui supremum comitentur honorem

062

intersintque patris lacrimis, solacia luctus

063

exigua ingentis, misero sed debita patri.

064

haud segnes alii cratis et molle feretrum

065

arbuteis texunt virgis et vimine querno

066

exstructosque toros obtentu frondis inumbrant.

067

hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt:

068

qualem virgineo demessum pollice florem

069

seu mollis violae seu languentis hyacinthi,

070

cui neque fulgor adhuc nec dum sua forma recessit,

071

non iam mater alit tellus virisque ministrat.

072

tum geminas vestis auroque ostroque rigentis

073

extulit Aeneas, quas illi laeta laborum,

074

ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido

075

fecerat et tenui telas discreverat auro.

076

harum unam iuveni supremum maestus honorem

077

induit arsurasque comas obnubit amictu,

078

multaque praeterea Laurentis praemia pugnae

079

aggerat et longo praedam iubet ordine duci;

080

addit equos et tela quibus spoliaverat hostem.

081

vinxerat et post terga n.anus, quos mitteret umbris

082

inferias, caeso sparsurus sanguine flamwas,

083

indutosque iubet truncos hostilibus armis

084

ipsos ferre duces inimicaque nomina figi.

085

ducitur infelix aevo confectus Acoetes,

086

pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora,

087

sternitur et toto proiectus corpore terrae.

088

ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus.

089

post bellator equus positis insignibus Aethon

090

it lacrimans guttisque umectat grandibus ora.

091

hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus

092

victor habet. tum maesta phalanx Teucrique sequuntur

093

Tyrrhenique omnes et versis Arcades armis.

094

postquam omnis longe comitum praecesserat ordo,

095

substitit Aeneas gemituque haec addidit alto:

096

'nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli

097

fata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla,

098

aeternumque vale.' nec plura effatus ad altos

099

tendebat muros gressumque in castra ferebat.

100

Iamque oratores aderant ex urbe Latina

101

velati ramis oleae veniamque rogantes:

102

corpora, per campos ferro quae fusa iacebant,

103

redderet ac tumulo sineret succedere terrae:

104

nullum cum victis certamen et aethere cassis;

105

parcoret hospitibus quondam socerisque vocatis.

106

quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis

107

prosequitur venia et verbis haec insuper addit:

108

'quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini,

109

implicuit bello, qui nos fugiatis amicos ?

110

pacem me exanimis et Martis sorte peremptis

111

oratis? equidem et vivis concedere vellem.

112

nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent,

113

nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit

114

hospitia et Turni potius se credidit armis.

115

aequius huic Turnum fuerat se opponere morti.

116

si bellum finire manu, si pellere Teucros

117

apparat, his mecum decuit concurrere telis:

118

vixet cui vitam deus aut sua dextra dedisset.

119

nunc ite et miseris supponite civibus ignem.'

120

dixerat Aeneas. illi obstipuere silentes

121

conversique oculos inter se atque ora tenebant.

122

Tum senior semperque odiis et crimine Drances

123

infensus iuveni Turno sic ore vicissim

124

orsa refert: 'o fama ingens, ingentior armis,

125

vir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem?

126

institiaene prius mirer belline laborum ?

127

nos vero haec patriam grati referemus ad urbem

128

et te, si qua viam dederit Fortuna, Latino

129

iungemus regi. quaerat sibi foedera Turnus.

130

quin et fatalis murorum attollere moles

131

saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.'

132

dixerat haec unoque omnes eadem ore fremebant.

133

bis senos pepigere dies, et pace sequestra

134

per silvas Teucri mixtique impune Latini

135

erravere iugis. ferro sonat alta bipenni

136

fraxinus, evertunt actas ad sidera pinus,

137

robora nec cuneis et olentem scindere cedrum

138

nec plaustris cessant vectare gementibus ornos.

139

Et iam Fama volans, tanti praenuntia lactus,

140

Euandrum Euandrique domos et moenia replet,

141

quae modo victorem Latio Pallanta ferebat.

142

Arcades ad portas ruere et de more vetusto

143

funereas rapuere faces; lucet via longo

144

ordine flammarum et late discriminat agros.

145

contra turba Phrygum veniens plangentia iungit

146

agmina. quae postquam matres succedere tectis

147

viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem.

148

at non Euandrum potis est vis ulla tenere,

149

sed venit in medios. feretro Pallante reposto

150

procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque,

151

et via vix tandem vocis laxata dolore est:

152

'non haec, o Palla, dederas promissa parenti.

153

cautius ut saevo velles te credere Marti !

154

haud ignarus eram quantum nova gloria in armis

155

et praedulce decus primo certamine posset.

156

primitiae iuvenis miserae bellique propinqui

157

dura rudimenta, et nulli exaudita deorum

158

vota precesque meae! tuque, o sanctissima coniunx,

159

felix morte tua neque in hunc servata dolorem!

160

contra ego vivendo vici mea fata, superstes

161

restarem ut genitor. Troum socia arma secutum

162

obruerent Rutuli telis ! animam ipse dedissem

163

atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret !

164

nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas

165

iunximus hospitio dextras: sors ista senectae

166

debita erat nostrae. quod si immatura manebat

167

mors natum, caesis Volscorum milibus ante

168

ducentem in Latium Teucros cecidisse invabit.

169

quin ego non alio digner te funere, Palla,

170

quam pius Aeneas et quam magni Phryges et quam

171

Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.

172

magna tropaea ferunt quos dat tua dextera leto;

173

tu quoque nunc stares immanis truncus in armis,

174

esset par aetas et idem si robur ab annis,

175

Turne. Sed infelix Teucros quid demoror armis?

176

vadite et haec memores regi mandata referte:

177

quod vitam moror invisam Pallante perempto

178

dextera causa tua est, Turnum natoque patrique

179

quam debere vides. meritis vacat hic tibi solus

180

fortunaeque locus. non vitae gaudia quaero,

181

nec fas, sed nato manis perferre sub imos.'

182

Aurora interea miseris mortalibus almam

183

extulerat lucem referens opera atque labores:

184

iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon

185

constituere pyras. hoc corpora quisque suorum

186

more tulere patrum, subiectisque ignibus atris

187

conditur in tenebras altum caligine caelum.

188

ter circum accensos cincti fulgentibus armis

189

decurrere rogos, ter maestum funeris ignem

190

lustravere in equis ululatusque ore dedere.

191

spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma,

192

it caelo clamorque virum clangorque tubarum.

193

hic alii spolia occisis derepta Latinis

194

coniciunt igni, galeas ensisque decoros

195

frenaque ferventisque rotas; pars munera nota,

196

ipsorum clipeos et non felicia tela.

197

multa boum circa mactantur corpora Morti,

198

saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris

199

in flammam iugulant pecudes. tum litore toto

200

ardentis spectant socios semustaque servant

201

busta, neque avelli possunt nox umida donec

202

invertit caelum stellis ardentibus aptum.

203

Nec minus et miseri diversa in parte Latini

204

innumeras struxere pyras, et corpora partim

205

multa virum terrae infodiunt, avectaque partim

206

finitimos tollunt in agros urbique remittunt;

207

cetera confusaeque ingentem caedis acervum

208

nec numero nec honore cremant: tunc undique vasti

209

certatim crebris conlucent ignibus agri.

210

tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram:

211

maerentes altum cinerem et confusa ruebant

212

ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae.

213

iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini,

214

praecipuus fragor et longi pars maxima luctus.

215

hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum

216

pectora maerentum puerique parentibus orbi

217

dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos

218

ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro,

219

qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores.

220

ingravat haec saevus Drances solumque vocari

221

testatur, solum posci in certamina Turnum.

222

multa simul contra variis sententia dictis

223

pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat,

224

multa virum meritis sustentat fama tropaeis.

225

Hos inter motus, medio in flagrante tumultu,

226

ecce super maesti magna Diomedis ab urbe

227

legati responsa ferunt: nihil omnibus actum

228

tantorum impensis operum, nil dona neque aurum

229

nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis

230

quaerenda, aut pacem Troiano ab rege petendum.

231

deficit ingenti luctu rex ipse Latinus.

232

fatalem Aenean manifesto numine ferri

233

admonet ira deum tumulique ante ora recentes.

234

ergo concilium magnum primosque suorum

235

imperio accitos alta intra limina cogit.

236

olli convenere fluuntque ad regia plenis

237

tecta viis. sedet in mediis et maximus aevo

238

et primus sceptris haud laeta fronte Latinus.

239

atque hic legatos Aetola ex urbe remissos

240

quae referant fari iubet, et responsa reposcit

241

ordine cuncta suo. tum facta silentia linguis,

242

et Venulus dicto parens ita farier infit:

243

'Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra,

244

atque iter emensi casus superavimus omnis,

245

contigimusque manum qua concidit Ilia tellus.

246

ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis

247

victor Gargani condebat Iapygis agris.

248

postquam introgressi et coram data copia fandi,

249

munera praeferimus, nomen patriamque docemus,

250

qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos.

251

auditis ille haec placido sic reddidit ore:

252

"o fortunatae gentes, Saturnia regna,

253

antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos

254

sollicitat suadetque ignota lacessere bella?

255

quicumque Iliacos ferro violavimus agros

256

(mitto ea quae muris bellando exhausta sub altis,

257

quos Simois premat ille viros) infanda per orbem

258

supplicia et scelerum poenas expendimus omnes,

259

vel Priamo miseranda manus; scit triste Minervae

260

sidus et Euboicae cautes ultorque Caphereus.

261

militia ex illa diversum ad litus abacti

262

Atrides Protei Menelaus adusque columnas

263

exsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes.

264

regna Neoptolemi referam versosque penatis

265

Idomenei? Libycone habitantis litore Locros?

266

ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivum

267

coniugis infandae prima inter limina dextra

268

oppetiit, devictam Asiam subsedit adulter.

269

invidisse deos, patriis ut redditus aris

270

coniugium optatum et pulchram Calydona viderem?

271

nunc etiam horribili visu portenta sequuntur

272

et socii amissi petierunt aethera pennis

273

fluminibusque vagantur aves (heu, dira meorum

274

supplicia!) et scopulos lacrimosis vocibus implent.

275

haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt

276

tempore cum ferro caelestia corpora demens

277

appetii et Veneris violavi vulnere dextram.

278

ne vero, ne me ad talis impellite pugnas.

279

nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum

280

Pergama nec veterum memini laetorve malorum.

281

munera quae patriis ad me portatis ab oris

282

vertite ad Aenean. stetimus tela aspera contra

283

contulimusque manus: experto credite quantus

284

in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam.

285

si duo praeterea talis Idaea tulisset

286

terra viros, ultro Inachias venisset ad urbes

287

Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis.

288

quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae,

289

Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium

290

haesit et in decimum vestigia rettulit annum.

291

ambo animis, ambo insignes praestantibus armis,

292

hic pietate prior. coeant in foedera dextrae,

293

qua datur; ast armis concurrant arma cavete."

294

et responsa simul quae sint, rex optime, regis

295

audisti et quae sit magno sententia bello.'

296

Vix ea legati, variusque per ora cucurrit

297

Ausonidum turbata fremor: ceu saxa morantur

298

cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur

299

vicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis.

300

ut primum placati animi et trepida ora quierunt,

301

praefatus divos solio rex infit ab alto:

302

'Ante equidem summa de re statuisse, Latini,

303

et vellem et fuerat melius, non tempore tali

304

cogere concilium, cum muros adsidet hostis.

305

bellum importunum, cives, cum gente deorum

306

invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant

307

proelia nec victi possunt absistere ferro.

308

spem si quam ascitis Aetolum habuistis in armis,

309

ponite. spes sibi quisque; sed haec quam angusta videtis.

310

cetera qua rerum iaceant perculsa ruina,

311

ante oculos interque manus sunt omnia vestras.

312

nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus

313

esse, fuit; toto certatum est corpore regni.

314

nunc adeo quae sit dubiae sententia menti,

315

expediam et paucis (animos adhibete) docebo.

316

est antiquus ager Tusco mihi proximus amni,

317

longus in occasum, finis super usque Sicanos;

318

Aurunci Rutulique serunt, et vomere duros

319

exercent collis atque horum asperrima pascunt.

320

haec omnis regio et celsi plaga pinea montis

321

cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas

322

dicamus leges sociosque in regna vocemus:

323

considant, si tantus amor, et moenia condant.

324

sin alios finis aliamque capessere gentem

325

est animus possuntque solo decedere nostro,

326

bis denas Italo texamus robore navis;

327

seu pluris complere valent, iacet omnis ad undam

328

materies: ipsi numerumque modumque carinis

329

praecipiant, nos aera, manus, navalia demus.

330

praeterea, qui dicta ferant et foedera firment

331

centum oratores prima de gente Latinos

332

ire placet pacisque manu praetendere ramos,

333

munera portantis aurique eborisque talenta

334

et sellam regni trabeamque insignia nostri.

335

consulite in medium et rebus succurrite fessis.'

336

Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni

337

obliqua invidia stimulisque agitabat amaris,

338

largus opum et lingua melior, sed frigida bello

339

dextera, consiliis habitus non futtilis auctor,

340

seditione potens (genus huic materna superbum

341

nobilitas dabat, incertum de patre ferebat),

342

surgit et his onerat dictis atque aggerat iras:

343

'rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem

344

consulis, o bone rex: cuncti se scire fatentur

345

quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant.

346

det libertatem fandi flatusque remittat,

347

cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros

348

(dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur)

349

lumina tot cecidisse ducum totamque videmus

350

consedisse urbem luctu, dum Troia temptat

351

castra fugae fidens et caelum territat armis.

352

unum etiam donis istis, quae plurima mitti

353

Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum,

354

adicias, nec te ullius violentia vincat

355

quin natam egregio genero dignisque hymenaeis

356

des, pater, et pacem hanc aeterno foedere firmes.

357

quod si tantus habet mentes et pectora terror,

358

ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso:

359

cedat, ius proprium regi patriaeque remittat.

360

quid miseros totiens in aperta pericula civis

361

proicis, o Latio caput horum et causa malorum ?

362

nulla salus bello, pacem te poscimus omnes,

363

Turne, simul pacis solum inviolabile pignus.

364

primus ego, invisum quem tu tibi fingis (et esse

365

nil moror), en supplex venio. miserere tuorum,

366

pone animos et pulsus abi. sat funera fusi

367

vidimus ingentis et desolavimus agros.

368

aut, si fama movet, si tantum pectore robur

369

concipis et si adeo dotalis regia cordi est,

370

aude atque adversum fidens fer pectus in hostem.

371

scilicet ut Turno contingat regia coniunx,

372

nos animae viles, inhumata infletaque turba,

373

sternamur campis. etiam tu, si qua tibi vis,

374

si patrii quid Martis habes, illum aspice contra

375

qui vocat.'

376

Talibus exarsit dictis violentia Turni.

377

dat gemitum rumpitque has imo pectore voces:

378

'larga quidem, Drance, semper tibi copia fandi

379

tum cum bella manus poscunt, patribusque vocatis

380

primus ades. sed non replenda est curia verbis,

381

quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem

382

agger murorum nec inundant sanguine fossae.

383

proinde tona eloquio (solitum tibi) meque timoris

384

argue tu, Drance, quando tot stragis acervos

385

Teucrorum tua dextra dedit, passimque tropaeis

386

insignis agros. possit quid vivida virtus

387

experiare licet, nec longe scilicet hostes

388

quaerendi nobis, circumstant undique muros.

389

imus in adversos&emdash;quid cessas? an tibi Mavors

390

ventosa in lingua pedibusque fugacibus istis

391

semper erit?

392

pulsus ego ? aut quisquam merito, foedissime, pulsum

393

arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim

394

sanguine et Euandri totam cum stirpe videbit

395

procubuisse domum atque exutos Arcadas armis?

396

haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens

397

et quos mille die victor sub Tartara misi,

398

inclusus muris hostilique aggere saeptus.

399

" nulla salus bello." capiti cane talia, demens,

400

Dardanio rebusque tuis. proinde omnia magno

401

ne cessa turbare metu atque extollere viris

402

gentis bis victae, contra premere arma Latini.

403

nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt,

404

[nunc et Tydides et Larisaeus Achilles,]

405

amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas.

406

vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit,

407

artificis scelus, et formidine crimen acerbat.

408

numquam animam talem dextra hac (absiste moveri)

409

amittes: habitet tecum et sit pectore in isto.

410

nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor.

411

si nullam nostris ultra spem ponis in armis,

412

si tam deserti sumus et semel agmine verso

413

funditus occidimus neque habet Fortuna regressum,

414

oremus pacem et dextras tendamus inertis.

415

quamquam o si solitae quicquam virtutis adesset!

416

ille mihi ante alios fortunatusque laborum

417

egregiusque animi, qui, ne quid tale videret,

418

procubuit moriens et humum semel ore momordit.

419

sin et opes nobis et adhuc intacta inventus

420

auxilioque urbes Italae populique supersunt,

421

sin et Troianis cum multo gloria venit

422

sanguine (sunt illis sua funera, parque per omnis

423

tempestas)&emdash;cur indecores in limine primo

424

deficimus? cur ante tubam tremor occupat artus ?

425

multa dies variique labor mutabilis aevi

426

rettulit in melius, multos alterna revisens

427

lusit et in solido rursus Fortuna locavit.

428

non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi:

429

at Messapus erit felixque Tolumnius et quos

430

tot populi misere duces, nec parva sequetur

431

gloria delectos Latio et Laurentibus agris.

432

est et Volscorum egregia de gente Camilla

433

agmen agens equitum et florentis aere catervas.

434

quod si me solum Teucri in certamina poscunt

435

idque placet tantumque bonis communibus obsto,

436

non adeo has exosa manus Victoria fugit

437

ut tanta quicquam pro spe temptare recusem.

438

ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem

439

factaque Volcani manibus paria induat arma

440

ille licet. vobis animam hanc soceroque Latino

441

Turnus ego, haud ulli veterum virtute secundus,

442

devovi. "solum Aeneas vocat." et vocet oro;

443

nec Drances potius, sive est haec ira deorum,

444

morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.'

445

Illi haec inter se dubiis de rebus agebant

446

cortantes: castra Aeneas aciemque movebat.

447

nuntius ingenti per regia tecta tumultu

448

ecce ruit magnisque urbem terroribus implet:

449

instructos acie Tiberino a flumine Teucros

450

Tyrrhenamque manum totis descendere campis.

451

extemplo turbati animi concussaque vulgi

452

pectora et arrectae stimulis haud mollibus irae.

453

arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus,

454

flent maesti mussantque patres. hic undique clamor

455

dissensu vario magnus se tollit in auras:

456

haud secus atque alto in luco cum forte catervae

457

consedere avium, piscosove amne Padusae

458

dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni.

459

'immo' ait 'o cives,' arrepto tempore Turnus,

460

'cogite concilium et pacem laudate sedentes;

461

illi armis in regna ruunt.' nec plura locutus

462

corripuit sese et tectis citus extulit altis.

463

'tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplis,

464

duc' ait 'et Rutulos. equitem, Messapus, in armis,

465

et cum fratre Coras, latis diffundite campis.

466

pars aditus urbis firmet turrisque capossat;

467

cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.'

468

Ilicet in muros tota discurritur urbe.

469

concilium ipse pater et magna incepta Latinus

470

deserit ac tristi turbatus tempore differt,

471

multaque se incusat qui non acceperit ultro

472

Dardanium Aenean generumque asciverit urbi.

473

praefodiunt alii portas aut saxa sudesque

474

subvectant. bello dat signum rauca cruentum

475

bucina. tum muros varia cinxere corona

476

matronae puerique, vocat labor ultimus omnis.

477

nec non ad templum summasque ad Palladis arces

478

subvehitur magna matrum regina caterva

479

dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo,

480

causa mali tanti, oculos deiecta decoros.

481

succedunt matres et templum ture vaporant

482

et maestas alto fundunt de limine voces:

483

'armipotens, praeses belli, Tritonia virgo,

484

frange manu telum Phrygii praedonis, et ipsum

485

pronum sterne solo portisque effunde sub altis.'

486

cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus.

487

iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis

488

horrebat squamis surasque incluserat auro,

489

tempora nudus adhuc, laterique accinxerat ensem,

490

fulgebatque alta decurrens aureus arce

491

exsultatque animis et spe iam praecipit hostem:

492

qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis

493

tandem liber equus, campoque potitus aperto

494

aut ille in pastus armentaque tendit equarum

495

aut adsuetus aquae perfundi flumine noto

496

emicat, arrectisque fremit cervicibus alte

497

luxurians luduntque iubae per colla, per armos.

498

Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla

499

occurrit portisque ab equo regina sub ipsis

500

desiluit, quam tota cohors imitata relictis

501

ad terram defluxit equis; tum talia fatur:

502

'Turne, sui merito si qua est fiducia forti,

503

audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae

504

solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra.

505

me sine prima manu temptare pericula belli,

506

tu pedes ad muros subsiste et moenia serva.'

507

Turnus ad haec oculos horrenda in virgine fixus:

508

'o decus Italiae virgo, quas dicere grates

509

quasve referre parem? sed nunc, est omnia quando

510

iste animus supra, mecum partire laborem.

511

Aeneas, ut fama fidem missique reportant

512

exploratores, equitum levia improbus arma

513

praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis

514

per deserta iugo superans adventat ad urbem.

515

furta paro belli convexo in tramite silvae,

516

ut bivias armato obsidam milite fauces.

517

tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis;

518

tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae

519

Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.'

520

sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis

521

hortatur sociosque duces et pergit in hostem.

522

Est curvo anfractu valles, accommoda fraudi

523

armorumque dolis, quam densis frondibus atrum

524

urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit

525

angustaeque ferunt fauces aditusque maligni.

526

hanc super in speculis summoque in vertice montis

527

planities ignota iacet tutique receptus,

528

seu dextra laevaque velis occurrere pugnae

529

sive instare iugis et grandia volvere saxa.

530

huc iuvenis nota fertur regione viarum

531

arripuitque locum et silvis insedit iniquis.

532

Velocem interea superis in sedibus Opim,

533

unam ex virginibus sociis sacraque caterva,

534

compellabat et has tristis Latonia voces

535

ore dabat: 'graditur bellum ad crudele Camilla,

536

o virgo, et nostris nequiquam cingitur armis,

537

cara mihi ante alias. neque enim novus iste Dianae

538

venit amor subitaque animum dulcedine movit.

539

pulsus ob invidiam regno virisque superbas

540

Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe,

541

infantem fugiens media inter proelia belli

542

sustulit exsilio comitem, matrisque vocavit

543

nomine Casmillae mutata parte Camillam.

544

ipse sinu prae se portans iuga longa petebat

545

solorum nemorum: tela undique saeva premebant

546

et circumfuso volitabant milite Volsci.

547

ecce fugae medio summis Amasenus abundans

548

spumabat ripis, tantus se nubibus imber

549

ruperat. ille innare parans infantis amore

550

tardatur caroque oneri timet. omnia secum

551

versanti subito vix haec sententia sedit:

552

telum immane manu valida quod forte gerebat

553

bellator, solidum nodis et robore cocto,

554

huic natam libro et silvestri subere clausam

555

implicat atque habilem mediae circumligat hastae;

556

quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur:

557

alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo,

558

Ipse pater famulam voveo; tua prima per aura

559

tela tenens supplex hostem fugit. accipe, testor,

560

diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris.'

561

dixit, et adducto contortum hastile lacerto

562

immittit: sonuere undae, rapidum super amnem

563

infelix fugit in iaculo stridente Camilla.

564

at Metabus magna propins iam urgente caterva

565

dat sese fluvio, atque hastam cum virgine victor

566

gramineo, donum Triviae, de caespite vellit.

567

non illum tectis ullae, non moenibus urbes

568

accepere, neque ipse manus feritate dedisset:

569

pastorum et solis exegit montibus aevum.

570

hic natam in dumis interque horrentia lustra

571

armentalis equae mammis et lacte ferino

572

nutribat teneris immulgens ubera labris.

573

utque pedum primis infans vestigia plantis

574

institerat, iaculo palmas armavit acuto

575

spiculaque ex umero parvae suspendit et arcum.

576

pro crinali auro, pro longae tegmine pallae

577

tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent.

578

tela manu iam tum tenera puerilia torsit

579

et fundam tereti circum caput egit habena

580

Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem.

581

multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres

582

optavere nurum; sola contenta Diana

583

aeternum telorum et virginitatis amorem

584

intemerata colit. vellem haud correpta fuisset

585

militia tali conata lacessere Teucros:

586

cara mihi comitumque foret nunc una mearum.

587

verum age, quandoquidem fatis urgetur acorbis,

588

labere, nympha, polo finisque invise Latinos,

589

tristis ubi infausto committitur omine pugna.

590

haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam:

591

hac, quicumque sacrum violarit vulnere corpus,

592

Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas.

593

post ego nube cava miserandae corpus et arma

594

inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.'

595

dixit, at illa levis caeli delapsa per auras

596

insonuit nigro circumdata turbine corpus.

597

At manus interea muris Troiana propinquat,

598

Etruscique duces equitumque exercitus omnis

599

compositi numero in turmas. fremit aequore toto

600

insultans sonipes et pressis pugnat habenis

601

huc conversus et huc; tum late ferrens hastis

602

horret ager campique armis sublimibus ardent.

603

nec non Messapus contra celeresque Latini

604

et cum fratre Coras et virginis ala Camillae

605

adversi campo apparent, hastasque reductis

606

protendunt longe dextris et spicula vibrant,

607

adventusque virum fremitusque ardescit equorum.

608

iamque intra iactum teli progressus uterque

609

substiterat: subito erumpunt clamore furentisque

610

exhortantur equos; fundunt simul undique tela

611

crebra nivis ritu, caelumque obtexitur umbra.

612

continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus

613

conixi incurrunt hastis primique ruinam

614

dant sonitu ingentem perfractaque quadripedantum

615

pectora pectoribus rumpunt; excussus Aconteus

616

fulminis in morem aut tormento ponderis acti

617

praecipitat longe et vitam dispergit in auras.

618

Extemplo turbatae acies, versique Latini

619

reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt.

620

Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas.

621

iamque propinquabant portis rursusque Latini

622

clamorem tollunt et mollia colla reflectunt;

623

hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis.

624

qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus

625

nunc ruit ad terram scopulosque superiacit unda

626

spumeus extremamque sinu perfundit harenam,

627

nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens

628

saxa fugit litusque vado labente relinquit:

629

bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos,

630

bis reiecti armis respectant terga tegentes.

631

tertia sed postquam congressi in proelia totas

632

implicuere inter se acies legitque virum vir,

633

tum vero et gemitus morientum et sanguine in alto

634

armaque corporaque et permixti caede virorum

635

semianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit.

636

Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire,

637

hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit;

638

quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat

639

vulneris impatiens arrecto pectore crura,

640

volvitur ille excussus humi. Catillus Iollan

641

ingentemque animis, ingentem corpore et armis

642

deicit Herminium, nudo cui vertice fulva

643

caesaries nudique umeri (nec vulnera terrent) &emdash;

644

tantus in arma patet. latos huic hasta per armos

645

acta tremit duplicatque virum transfixa dolore.

646

funditur ater ubique cruor; dant funera ferro

647

certantes pulchramque petunt per vulnera mortem.

648

At medias inter caedes exsultat Amazon

649

unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla,

650

et nunc lenta manu spargens hastilia denset,

651

nunc validam dextra rapit indefessa bipennem;

652

aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae.

653

illa etiam, si quando in tergum pulsa recessit,

654

spicula converso fugientia dirigit arcu.

655

at circum lectae comites, Larinaque virgo

656

Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securim,

657

Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla

658

delegit pacisque bonas bellique ministras:

659

quales Threiciae cum flumina Thermodontis

660

pulsant et pictis bellantur Amazones armis,

661

seu circum Hippolyten seu cum se Martia curru

662

Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu

663

feminea exsultant lunatis agmina peltis.

664

Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo,

665

deicis ? aut quot humi morientia corpora fundis ?

666

Euneum Clytio primum patre, cuius apertum

667

adversi longa transverberat abiete pectus.

668

sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam

669

mandit humum moriensque suo se in vulnere versat.

670

tum Lirim Pagasumque super, quorum alter habenas

671

suffuso rovolutus equo dum colligit, alter

672

dum subit ac dextram labenti tendit inermem,

673

praecipites pariterque ruunt. his addit Amastrum

674

Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta

675

Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chromimque;

676

quotque emissa manu contorsit spicula virgo,

677

tot Phrygii cecidere viri. procul Ornytus armis

678

ignotis et equo venator Iapyge fertur,

679

cui pellis latos umeros erepta iuvenco

680

pugnatori operit, caput ingens oris hiatus

681

et malae texere lupi cum dentibus albis,

682

agrestisque manus armat sparus; ipse catervis

683

vertitur in mediis et toto vertice supra est.

684

hunc illa exceptum (neque enim labor agmine verso)

685

traicit et super haec inimico pectore fatur:

686

'silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti?

687

advenit qui vestra dies muliebribus armis

688

verba redarguerit. nomen tamen haud leve patrum

689

manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.'

690

Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum

691

corpora: sed Buten aversum cuspide fixit

692

loricam galeamque inter, qua colla sedentis

693

lucent et laevo dependet parma lacorto;

694

Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem

695

eludit gyro interior sequiturque sequentem;

696

tum validam perque arma viro perque ossa securim

697

altior exsurgens oranti et multa precanti

698

congeminat; vulnus calido rigat ora cerebro.

699

incidit huic subitoque aspectu territus haesit

700

Appenninicolae bellator filius Auni,

701

haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant.

702

isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae

703

posse neque instantem reginam avertere cernit,

704

consilio versare dolos ingressus et astu

705

incipit haec: 'quid tam egregium, si femina forti

706

fidis equo ? dimitte fugam et te comminus aequo

707

mecum crede solo pugnaeque accinge pedestri:

708

iam nosces ventosa ferat cui gloria fraudem.'

709

dixit, at illa furens acrique accensa dolore

710

tradit equum comiti paribusque resistit in armis

711

ense pedes nudo puraque interrita parma.

712

at iuvenis vicisse dolo ratus avolat ipse

713

(haud mora), conversisque fugax aufertur habenis

714

quadripedemque citum ferrata calce fatigat.

715

' vane Ligus frustraque animis elate superbis,

716

nequiquam patrias temptasti lubricus artis,

717

nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno.'

718

haec fatur virgo, et pernicibus ignea plantis

719

transit equum cursu frenisque adversa prehensis

720

congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit:

721

quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto

722

consequitur pennis sublimem in nube columbam

723

comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis;

724

tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae.

725

At non haec nullis hominum sator atque deorum

726

observans oculis summo sedet altus Olympo.

727

Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva

728

suscitat et stimulis haud mollibus inicit iras.

729

ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon

730

fertur equo variisque instigat vocibus alas

731

nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos.

732

'quis metus, o numquam dolituri, o semper inertes

733

Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit?

734

femina palantis agit atque haec agmina vertit !

735

quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris ?

736

at non in Venerem segnes nocturnaque bella,

737

aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi.

738

exspectate dapes et plenae pocula mensae

739

(hic amor, hoc studium) dum sacra secundus haruspex

740

nuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!'

741

haec effatus equum in medios moriturus et ipse

742

concitat, et Venulo adversum se turbidus infert

743

dereptumque ab equo dextra complectitur hostem

744

et gremium ante suum multa vi concitus aufert.

745

tollitur in caelum clamor cunctique Latini

746

convertere oculos. volat igneus aequore Tarchon

747

arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta

748

defringit ferrum et partis rimatur apertas,

749

qua vulnus letale ferat; contra ille repugnans

750

sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit.

751

utque volans alte raptum cum fulva draconem

752

fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit,

753

saucius at serpens sinuosa volumina versat

754

arrectisque horret squamis et sibilat ore

755

arduus insurgens, illa haud minus urget obunco

756

luctantem rostro, simul aethera verberat alis:

757

haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon

758

portat ovans. ducis exemplum eventumque secuti

759

Maeonidae incurrunt. tum fatis debitus Arruns

760

velocem iaculo et multa prior arte Camillam

761

circuit, et quae sit fortuna facillima temptat.

762

qua se cumque furens medio tulit agmine virgo,

763

hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat;

764

qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat,

765

hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas.

766

hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat

767

undique circuitum et certam quatit improbus hastam.

768

Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos

769

insignis longe Phrygiis fulgebat in armis

770

spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis

771

in plumam squamis auro conserta tegebat.

772

ipse peregrina ferrugine clarus et ostro

773

spicula torquebat Lycio Gortynia cornu;

774

aureus ex umeris erat arcus et aurea vati

775

cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis

776

carbaseos fulvo in nodum collegerat auro,

777

pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.

778

hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma

779

Troia, captivo sive ut se ferret in auro

780

venatrix, unum ex omni certamine pugnae

781

caeca sequebatur totumque incauta per agmen

782

femineo praedae et spoliorum ardebat amore,

783

telum ex insidiis cum tandem tempore capto

784

concitat et superos Arruns sic voce precatur:

785

'summe deum, sancti custos Soractis Apollo,

786

quem primi colimus, cui pineus ardor acervo

787

pascitur, et medium freti pietate per ignem

788

cultores multa premimus vestigia pruna,

789

da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis,

790

omnipotens. non exuvias pulsaeve tropaeum

791

virginis aut spolia ulla peto, mihi cetera laudem

792

facta ferent; haec dira meo dum vulnere pestis

793

pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes.'

794

Audiit et voti Phoebus succedere partem

795

mente dedit, partem volucris dispersit in auras:

796

sterneret ut subita turbatam morte Camillam

797

adnuit oranti; reducem ut patria alta videret

798

non dedit, inque Notos vocem vertere procellae.

799

ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras,

800

convertere animos acris oculosque tulere

801

cuncti ad reginam Volsci. nihil ipsa nec aurae

802

nec sonitus memor aut venientis ab aethere teli,

803

hasta sub exsertam donec perlata papillam

804

haesit virgineumque alte bibit acta cruorem.

805

concurrunt trepidae comites dominamque ruentem

806

suscipiunt. fugit ante omnis exterritus Arruns

807

laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae

808

credere nec telis occurrere virginis audet.

809

ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur.

810

continuo in montis sese avius abdidit altos

811

occiso pastore lupus magnove iuvenco,

812

conscius audacis facti, caudamque remulcens

813

subiecit pavitantem utero silvasque petivit:

814

haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns

815

contentusque fuga mediis se immiscuit armis.

816

illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter

817

ferreus ad costas alto stat vulnere mucro.

818

labitur exsanguis, labuntur frigida leto

819

lumina, purpureus quondam color ora reliquit.

820

tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam

821

adloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae

822

quicum partiri curas, atque haec ita fatur:

823

'hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum

824

conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum.

825

effuge et haec Turno mandata novissima perfer:

826

succedat pugnae Troianosque arceat urbe.

827

iamque vale.' simul his dictis linquebat habenas

828

ad terram non sponte fluens. tum frigida toto

829

paulatim exsolvit se corpore, lentaque colla

830

et captum leto posuit caput, arma relinquunt,

831

vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.

832

tum vero immensus surgens ferit aurea clamor

833

sidera: deiecta crudescit pugna Camilla;

834

incurrunt densi simul omnis copia Teucrum

835

Tyrrhenique duces Euandrique Arcades alae.

836

At Triviae custos iamdudum in montibus Opis

837

alta sedet summis spectatque interrita pugnas.

838

utque procul medio iuvenum in clamore furentum

839

prospexit tristi mulcatam morte Camillam,

840

ingemuitque deditque has imo pectore voces:

841

'heu nimium, virgo, nimium crudele luisti

842

supplicium Teucros conata lacessere bello!

843

nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam

844

profuit aut nostras umero gessisse pharetras.

845

non tamen indecorem tua te regina reliquit

846

extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum

847

per gentis erit aut famam patieris inultae.

848

nam quicumque tuum violavit vulnere corpus

849

morte luet merita.' fuit ingens monte sub alto

850

regis Dercenni terreno ex aggere bustum

851

antiqui Laurentis opacaque ilice tectum;

852

hic dea se primum rapido pulcherrima nisu

853

sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto.

854

ut vidit fulgentem armis ac vana tumentem,

855

' cur' inquit 'diversus abis ? hoc derige gressum,

856

huc periture veni, capias ut digna Camillae

857

praemia. tune etiam telis moriere Dianae ?'

858

dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam

859

deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit

860

et duxit longe, donec curvata coirent

861

inter se capita et manibus iam tangeret aequis,

862

laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam.

863

extemplo teli stridorem aurasque sonantis

864

audiit una Arruns haesitque in corpore ferrum.

865

illum exspirantem socii atque extrema gementem

866

obliti ignoto camporum in pulvere linquunt;

867

Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum.

868

Prima fugit domina amissa levis ala Camillae,

869

turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas,

870

disiectique duces desolatique manipli

871

tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt.

872

nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis

873

sustentare valet telis aut sistere contra,

874

sed laxos referunt umeris languentibus arcus,

875

quadripedumque putrem cursu quatit ungula campum.

876

volvitur ad muros caligine turbidus atra

877

pulvis, et e speculis percussae pectora matres

878

femineum clamorem ad caeli sidera tollunt.

879

qui cursu portas primi inrupere patentis,

880

hos inimica super mixto premit agmine turba,

881

nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso,

882

moenibus in patriis atque inter tuta domorum

883

confixi exspirant animas. pars claudere portas,

884

nec sociis aperire viam nec moenibus audent

885

accipere orantis, oriturque miserrima caedes

886

defendentum armis aditus inque arma ruentum.

887

exclusi ante oculos lacrimantumque ora parentum

888

pars in praecipitis fossas urgente ruina

889

volvitur, immissis pars caeca et concita frenis

890

arietat in portas et duros obice postis.

891

ipsae de muris summo certamine matres

892

(monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam)

893

tela manu trepidae iaciunt ac robore duro

894

stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis

895

praecipites, primaeque mori pro moenibus ardent.

896

Interea Turnum in silvis saevissimus implet

897

nuntius et iuveni ingentem fert Acca tumultum:

898

deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam,

899

ingruere infensos hostis et Marte secundo

900

omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri.

901

ille furens (et saeva Iovis sic numina poscunt)

902

deserit obsessos collis, nemora aspera linquit.

903

vix e conspectu exierat campumque tenebat,

904

cum pater Aeneas saltus ingressus apertos

905

exsuperatque iugum silvaque evadit opaca.

906

sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur

907

agmine nec longis inter se passibus absunt;

908

ac simul Aeneas fumantis pulvere campos

909

prospexit longe Laurentiaque agmina vidit,

910

et saevum Aenean agnovit Turnus in armis

911

adventumque pedum flatusque audivit equorum.

912

continuoque ineant pugnas et proelia temptent,

913

ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero

914

tingat equos noctemque die labente reducat.

915

considunt castris ante urbem et moenia vallant.