001

Atque ea diversa penitus dum parte geruntur,

002

Irim de caelo misit Saturnia Iuno (?)

003

audacem ad Turnum. luco tum forte parentis

004

Pilumni Turnus sacrata valle sedebat.

005

ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est:

006

"Turne, quod optanti divum promittere nemo

007

auderet, volvenda dies en attulit ultro.

008

Aeneas urbe et sociis et classe relicta

009

sceptra Palatini sedemque petit Euandri.

010

nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes

011

Lydorumque manum, collectos armat agrestis.

012

quid dubitas? nunc tempus equos, nunc poscere currus.

013

rumpe moras omnis et turbata arripe castra."

014

dixit, et in caelum paribus se sustulit alis

015

ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

016

agnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas

017

sustulit ac tali fugientem est voce secutus:

018

"Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam

019

detulit in terras? unde haec tam clara repente

020

tempestas? medium video discedere caelum

021

palantisque polo stellas. sequor omina tanta,

022

quisquis in arma vocas." et sic effatus ad undam

023

processit summoque hausit de gurgite lymphas

024

multa deos orans, oneravitque aethera votis.

025

Iamque omnis campis exercitus ibat apertis

026

dives equum, dives pictai vestis et auri -

027

Messapus primas acies, postrema coercent

028

Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus -,

029

vertitur arma tenens et toto vertice supra est.

030

ceu septem surgens sedatis amnibus altus

031

per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus

032

cum refluit campis et iam se condidit alveo.

033

Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem

034

prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis.

035

primus ab adversa conclamat mole Caicus:

036

"quis globus, o cives, caligine volvitur atra?

037

ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros,

038

hostis adest heia!" ingenti clamore per omnis

039

condunt se Teucri portas et moenia complent.

040

namque ita discedens praeceperat optimus armis

041

Aeneas: si qua interea fortuna fuisset,

042

neu struere auderent aciem neu credere campo;

043

castra modo et tutos servarent aggere muros.

044

ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat,

045

obiciunt portas tamen et praecepta facessunt,

046

armatique cavis exspectant turribus hostem.

047

Turnus, ut ante volans tardum praecessere agmen

048

viginti lectis equitum comitatus et urbi

049

improvisus adest (maculis quem Thracius albis

050

portat equus cristaque tegit galea aurea rubra),

051

"ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem - ?

052

en," ait et iaculum attorquens emittit in auras,

053

principium pugnae, et campo sese arduus infert.

054

clamorem excipiunt socii fremituque sequuntur

055

horrisono, Teucrum mirantur inertia corda,

056

non aequo dare se campo, non obvia ferre

057

arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc

058

lustrat equo muros aditumque per avia quaerit.

059

ac veluti pleno lupus insidiatus ovili

060

cum fremit ad caulas ventos perpessus et imbris

061

nocte super media: tuti sub matribus agni

062

balatum exercent, ille asper et improbus ira

063

saevit in absentis, collecta fatigat edendi

064

ex longo rabies et siccae sanguine fauces:

065

haud aliter Rutulo muros et castra tuenti

066

ignescunt irae; duris dolor ossibus ardet.

067

qua temptet ratione aditus, et quae via clausos

068

excutiat Teucros vallo atque effundat in aequor?

069

classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat,

070

aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis,

071

invadit sociosque incendia poscit ovantis

072

atque manum pinu flagranti fervidus implet.

073

tum vero incumbunt (urget praesentia Turni),

074

atque omnis facibus pubes accingitur atris.

075

diripuere focos: piceum fert fumida lumen

076

taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam.

077

Quis deus, o Musae, tam saeva incendia Teucris

078

avertit? tantos ratibus quis depulit ignis?

079

dicite. prisca fides facto, sed fama perennis.

080

tempore quo primum Phrygia formabat in Ida

081

Aeneas classem et pelagi petere alta parabat,

082

ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum

083

vocibus his adfata Iovem: "da, nate, petenti,

084

quod tua cara parens domito te poscit Olympo.

085

(pinea silva mihi multos dilecta per annos,)

086

lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant,

087

nigranti picea trabibusque obscurus acernis:

088

has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret,

089

laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit.

090

solve metus atque hoc precibus sine posse parentem

091

ne cursu quassatae ullo neu turbine venti

092

vincantur: prosit nostris in montibus ortas."

093

filius huic contra, torquet qui sidera mundi:

094

"o genetrix, quo fata vocas? aut quid petis istis?

095

mortaline manu factae immortale carinae

096

fas habeant? certusque incerta pericula lustret

097

Aeneas? cui tanta deo permissa potestas?

098

immo, ubi defunctae finem portusque tenebunt

099

Ausonios olim, quaecumque evaserit undis

100

Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva,

101

mortalem eripiam formam magnique iubebo

102

aequoris esse deas, quales Nereia Doto

103

et Galatea secant spumantem pectore pontum."

104

dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,

105

per pice torrentis atraque voragine ripas

106

adnuit, et totum nutu tremefecit Olympum.

107

Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae

108

debita complerant, cum Turni iniuria Matrem

109

admonuit ratibus sacris depellere taedas.

110

hic primum nova lux oculis offulsit et ingens

111

visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus

112

Idaeique chori; tum vox horrenda per auras

113

excidit et Troum Rutulorumque agmina complet:

114

"ne trepidate meas, Teucri, defendere navis

115

neve armate manus; maria ante exurere Turno

116

quam sacras dabitur pinus. vos ite solutae,

117

ite deae pelagi: genetrix iubet." et sua quaeque

118

continuo puppes abrumpunt vincula ripis

119

delphinumque modo demersis aequora rostris

120

ima petunt. hinc virgineae (mirabile monstrum)

121

-quot prius aeratae steterant ad litora prorae-

122

reddunt se totidem facies pontoque feruntur.

123

Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse

124

turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis

125

rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto.

126

at non audaci Turno fiducia cessit;

127

ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:

128

"Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse

129

auxilium solitum eripuit: non tela neque ignis

130

exspectant Rutulos. ergo maria invia Teucris.

131

nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est,

132

terra autem in nostris manibus, tot milia gentes

133

arma ferunt Italae. nil me fatalia terrent,

134

si qua Phryges prae se iactant, responsa deorum:

135

sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva

136

fertilis Ausoniae Troes. sunt et mea contra

137

fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem

138

coniuge praerepta; nec solos tangit Atridas

139

iste dolor, solisque licet capere arma Mycenis.

140

"sed periisse semel satis est ": peccare fuisset

141

ante satis, penitus modo non genus omne perosos

142

femineum. quibus haec medii fiducia valli

143

fossarumque morae, leti discrimina parva,

144

dant animos. at non viderunt moenia Troiae

145

Neptuni fabricata manu considere in ignis?

146

sed vos, o lecti, ferro quis scindere vallum

147

apparat et mecum invadit trepidantia castra?

148

non armis mihi Volcani, non mille carinis

149

est opus in Teucros. addant se protinus omnes

150

Etrusci socios. tenebras et inertia furta

151

Palladii caesis summae custodibus arcis

152

ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo:

153

luce palam certum est igni circumdare muros.

154

haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga

155

esse ferant, decimum quos distulit Hector in annum.

156

nunc adeo, melior quoniam pars acta diei,

157

quod superest, laeti bene gestis corpora rebus

158

procurate, viri, et pugnam sperate parari."

159

interea vigilum excubiis obsidere portas

160

cura datur Messapo et moenia cingere flammis.

161

bis septem Rutuli muros qui milite servent

162

delecti, ast illos centeni quemque sequuntur

163

purpurei cristis iuvenes auroque corusci.

164

discurrunt variantque vices, fusique per herbam

165

indulgent vino et vertunt crateras aenos.

166

conlucent ignes, noctem custodia ducit

167

insomnem ludo.

168

Haec super e vallo prospectant Troes et armis

169

alta tenent, nec non trepidi formidine portas

170

explorant pontisque et propugnacula iungunt,

171

tela gerunt. instat Mnestheus acerque Serestus,

172

quos pater Aeneas, si quando adversa vocarent,

173

rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros.

174

omnis per muros legio sortita periclum

175

excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est.

176

Nisus erat portae custos, acerrimus armis,

177

Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida

178

venatrix iaculo celerem levibusque sagittis;

179

et iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter

180

non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,

181

ora puer prima signans intonsa iuventa.

182

his amor unus erat pariterque in bella ruebant:

183

tum quoque communi portam statione tenebant.

184

Nisus ait: "dine hunc ardorem mentibus addunt,

185

Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido?

186

aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum

187

mens agitat mihi, nec placida contenta quiete est.

188

cernis quae Rutulos habeat fiducia rerum:

189

lumina rara micant, somno vinoque soluti

190

procubuere, silent late loca. percipe porro

191

quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat.

192

Aenean acciri omnes, populusque patresque,

193

exposcunt, mittique viros qui certa reportent.

194

si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti

195

fama sat est), tumulo videor reperire sub illo

196

posse viam ad muros et moenia Pallantea."

197

obstipuit magno laudum percussus amore

198

Euryalus, simul his ardentem adfatur amicum:

199

"mene igitur socium summis adiungere rebus,

200

Nise, fugis? solum te in tanta pericula mittam?

201

non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes,

202

Argolicum terrorem inter Troiaeque labores

203

sublatum erudiit, nec tecum talia gessi

204

magnanimum Aenean et fata extrema secutus:

205

est hic, est animus lucis contemptor et istum

206

qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem."

207

Nisus ad haec: "equidem de te nil tale verebar,

208

nec fas, non: ita me referat tibi magnus ovantem

209

Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis.

210

sed si quis (quae multa vides discrimine tali)

211

si quis in adversum rapiat casusve deusve,

212

te superesse velim, tua vita dignior aetas.

213

sit qui me raptum pugna pretiove redemptum

214

mandet humo, solita aut si qua id Fortuna vetabit,

215

absenti ferat inferias decoretque sepulcro.

216

neu matri miserae tanti sim causa doloris,

217

quae te sola, puer, multis e matribus ausa

218

persequitur, magni nec moenia curat Acestae."

219

ille autem: "causas nequiquam nectis inanis

220

nec mea iam mutata loco sententia cedit.

221

acceleremus" ait, vigiles simul excitat. illi

222

succedunt servantque vices: statione relicta

223

ipse comes Niso graditur regemque requirunt.

224

Cetera per terras omnis animalia somno

225

laxabant curas et corda oblita laborum:

226

ductores Teucrum primi, delecta iuventus,

227

consilium summis regni de rebus habebant,

228

quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset.

229

stant longis adnixi hastis et scuta tenentes

230

castrorum et campi medio. tum Nisus et una

231

Euryalus confestim alacres admittier orant,

232

rem magnam pretiumque morae fore. primus Iulus

233

accepit trepidos ac Nisum dicere iussit.

234

tum sic Hyrtacides: "audite o mentibus aequis,

235

Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis

236

quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti

237

conticuere: locum insidiis conspeximus ipsi,

238

qui patet in bivio portae quae proxima ponto;

239

interrupti ignes aterque ad sidera fumus

240

erigitur: si fortuna permittitis uti,

241

quaesitum Aenean et moenia Pallantea,

242

mox hic cum spoliis ingenti caede peracta

243

adfore cernetis. nec nos via fallit euntis:

244

vidimus obscuris primam sub vallibus urbem

245

venatu adsiduo et totum cognovimus amnem."

246

hic annis gravis atque animi maturus Aletes:

247

"di patrii, quorum semper sub numine Troia est,

248

non tamen omnino Teucros delere paratis,

249

cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis

250

pectora." - sic memorans umeros dextrasque tenebat

251

amborum et vultum lacrimis atque ora rigabat. -

252

"quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis

253

praemia posse rear solvi? pulcherrima primum

254

di moresque dabunt vestri: tum cetera reddet

255

actutum pius Aeneas atque integer aevi

256

Ascanius meriti tanti non immemor umquam."

257

"immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,"

258

excipit Ascanius "per magnos, Nise, penatis

259

Assaracique larem et canae penetralia Vestae

260

obtestor, quaecumque mihi fortuna fidesque est,

261

in vestris pono gremiis: revocate parentem,

262

reddite conspectum; nihil illo triste recepto.

263

bina dabo argento perfecta atque aspera signis

264

pocula, devicta genitor quae cepit Arisba,

265

et tripodas geminos, auri duo magna talenta,

266

cratera antiquum quem dat Sidonia Dido.

267

si vero capere Italiam sceptrisque potiri

268

contigerit victori et praedae dicere sortem:

269

vidisti, quo Turnus equo, quibus ibat in armis

270

aureus; ipsum illum, clipeum cristasque rubentis

271

excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.

272

praeterea bis sex genitor lectissima matrum

273

corpora captivosque dabit suaque omnibus arma,

274

insuper his campi quod rex habet ipse Latinus.

275

te vero, mea quem spatiis propioribus aetas

276

insequitur, venerande puer, iam pectore toto

277

accipio et comitem casus complector in omnis.

278

nulla meis sine te quaeretur gloria rebus:

279

seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum

280

verborumque fides." contra quem talia fatur

281

Euryalus: "me nulla dies tam fortibus ausis

282

dissimilem arguerit; tantum fortuna secunda

283

haud adversa cadat. sed te super omnia dona

284

unum oro: genetrix Priami de gente vetusta

285

est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus

286

mecum excedentem, non moenia regis Acestae.

287

hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est

288

inque salutatam linquo (nox et tua testis

289

dextera) quod nequeam lacrimas perferre parentis.

290

at tu, oro, solare inopem et succurre relictae.

291

hanc sine me spem ferre tui, audentior ibo

292

in casus omnis." percussa mente dedere

293

Dardanidae lacrimas, ante omnis pulcher Iulus,

294

atque animum patriae strinxit pietatis imago.

295

tum sic effatur:

296

"sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis.

297

namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae

298

solum defuerit, nec partum gratia talem

299

parva manet. casus factum quicumque sequentur,

300

per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat:

301

quae tibi polliceor reduci rebusque secundis,

302

haec eadem matrique tuae generique manebunt."

303

sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem

304

auratum, mira quem fecerat arte Lycaon

305

Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna.

306

dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis

307

exuvias, galeam fidus permutat Aletes.

308

protinus armati incedunt; quos omnis euntis

309

primorum manus ad portas, iuvenumque senumque,

310

prosequitur votis. nec non et pulcher Iulus,

311

ante annos animumque gerens curamque virilem,

312

multa patri mandata dabat portanda; sed aurae

313

omnia discerpunt et nubibus inrita donant.

314

Egressi superant fossas noctisque per umbram

315

castra inimica petunt, multis tamen ante futuri

316

exitio. passim somno vinoque per herbam

317

corpora fusa vident, arrectos litore currus,

318

inter lora rotasque viros, simul arma iacere,

319

vina simul. prior Hyrtacides sic ore locutus:

320

"Euryale, audendum dextra: nunc ipsa vocat res.

321

hac iter est. tu, ne qua manus se attollere nobis

322

a tergo possit, custodi et consule longe;

323

haec ego vasta dabo et lato te limite ducam."

324

sic memorat vocemque premit, simul ense superbum

325

Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis

326

exstructus toto proflabat pectore somnum,

327

rex idem et regi Turno gratissimus augur,

328

sed non augurio potuit depellere pestem.

329

tris iuxta famulos temere inter tela iacentis

330

armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis

331

nactus equis ferroque secat pendentia colla;

332

tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit

333

sanguine singultantem: atro tepefacta cruore

334

terra torique madent. nec non Lamyrumque Lamumque

335

et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte

336

luserat, insignis facie, multoque iacebat

337

membra deo victus; felix, si protinus illum

338

aequasset nocti ludum in lucemque tulisset.

339

impastus ceu plena leo per ovilia turbans

340

(suadet enim vesana fames) manditque trahitque

341

molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento:

342

nec minor Euryali caedes; incensus et ipse

343

perfurit ac multam in medio sine nomine plebem,

344

Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque

345

ignaros; Rhoetum vigilantem et cuncta videntem,

346

sed magnum metuens se post cratera tegebat.

347

pectore in adverso totum cui comminus ensem

348

condidit adsurgenti et multa morte recepit

349

purpureum: vomit ille animam et cum sanguine mixta

350

vina refert moriens, hic furto fervidus instat.

351

iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem

352

deficere extremum et religatos rite videbat

353

carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus

354

(sensit enim nimia caede atque cupidine ferri)

355

"absistamus" ait, "nam lux inimica propinquat.

356

poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.'

357

multa virum solido argento perfecta relinquunt

358

armaque craterasque simul pulchrosque tapetas.

359

Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis

360

cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim

361

quae mittit dona, hospitio cum iungeret absens,

362

Caedicus; ille suo moriens dat habere nepoti;

363

post mortem bello Rutuli pugnaque potiti;

364

haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.

365

tum galeam Messapi habilem cristisque decoram

366

induit. excedunt castris et tuta capessunt.

367

Interea praemissi equites ex urbe Latina,

368

cetera dum legio campis instructa moratur,

369

ibant et Turno regi responsa ferebant,

370

ter centum, scutati omnes, Volcente magistro.

371

iamque propinquabant castris murosque subibant

372

cum procul hos laevo flectentis limite cernunt,

373

et galea Euryalum sublustri noctis in umbra

374

prodidit immemorem radiisque adversa refulsit.

375

haud temere est visum. conclamat ab agmine Volcens:

376

"state, viri. quae causa viae? quive estis in armis?

377

quove tenetis iter?" nihil illi tendere contra,

378

sed celerare fugam in silvas et fidere nocti.

379

obiciunt equites sese ad divortia nota

380

hinc atque hinc, omnemque abitum custode coronant.

381

silva fuit late dumis atque ilice nigra

382

horrida, quam densi complerant undique sentes,

383

rara per occultos lucebat semita callis.

384

Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda

385

impediunt, fallitque timor regione viarum,

386

Nisus abit; iamque imprudens evaserat hostis

387

atque locos qui post Albae de nomine dicti

388

Albani (tum rex stabula alta Latinus habebat),

389

ut stetit et frustra absentem respexit amicum:

390

"Euryale infelix, qua te regione reliqui?

391

quave sequar?" rursus perplexum iter omne revolvens

392

fallacis silvae simul et vestigia retro

393

observata legit dumisque silentibus errat.

394

audit equos, audit strepitus et signa sequentum.

395

nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris

396

pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis

397

fraude loci et noctis, subito turbante tumultu,

398

oppressum rapit et conantem plurima frustra.

399

quid faciat? qua vi iuvenem, quibus audeat armis

400

eripere? an sese medios moriturus in ensis

401

inferat et pulchram properet per vulnera mortem?

402

ocius adducto torquens hastile lacerto

403

suspiciens altam Lunam sic voce precatur:

404

"tu, dea, tu praesens nostro succurre labori,

405

astrorum decus et nemorum Latonia custos.

406

si qua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris

407

dona tulit, si qua ipse meis venatibus auxi

408

suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi,

409

hunc sine me turbare globum et rege tela per auras."

410

dixerat et toto conixus corpore ferrum

411

conicit. hasta volans noctis diverberat umbras

412

et venit aversi in tergum Sulmonis ibique

413

frangitur, ac fisso transit praecordia ligno.

414

volvitur ille vomens calidum de pectore flumen

415

frigidus et longis singultibus ilia pulsat.

416

diversi circumspiciunt. hoc acrior idem

417

ecce aliud summa telum librabat ab aure.

418

dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque

419

stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro.

420

saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam

421

auctorem nec quo se ardens immittere possit.

422

"tu tamen interea calido mihi sanguine poenas

423

persolves amborum" inquit; simul ense recluso

424

ibat in Euryalum. tum vero exterritus, amens,

425

conclamat Nisus nec se celare tenebris

426

amplius aut tantum potuit perferre dolorem:

427

"me, me, adsum qui feci, in me convertite ferrum,

428

o Rutuli! mea fraus omnis, nihil iste nec ausus

429

nec potuit; caelum hoc et conscia sidera testor";

430

- tantum infelicem nimium dilexit amicum.

431

talia dicta dabat, sed viribus ensis adactus

432

transabiit costas et candida pectora rumpit.

433

volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus

434

it cruor inque umeros cervix conlapsa recumbit:

435

purpureus veluti cum flos succisus aratro

436

languescit moriens, lassove papavera collo

437

demisere caput pluvia cum forte gravantur.

438

at Nisus ruit in medios solumque per omnis

439

Volcentem petit, in solo Volcente moratur.

440

quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc

441

proturbant. instat non setius ac rotat ensem

442

fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore

443

condidit adverso et moriens animam abstulit hosti.

444

tum super exanimum sese proiecit amicum

445

confossus, placidaque ibi demum morte quievit.

446

Fortunati ambo! si quid mea carmina possunt,

447

nulla dies umquam memori vos eximet aevo,

448

dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum

449

accolet imperiumque pater Romanus habebit.

450

Victores praeda Rutuli spoliisque potiti

451

Volcentem exanimum flentes in castra ferebant.

452

nec minor in castris luctus Rhamnete reperto

453

exsangui et primis una tot caede peremptis,

454

Serranoque Numaque. ingens concursus ad ipsa

455

corpora seminecisque viros, tepidaque recentem

456

caede locum et plenos spumanti sanguine rivos.

457

agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem

458

Messapi et multo phaleras sudore receptas.

459

Et iam prima novo spargebat lumine terras

460

Tithoni croceum linquens Aurora cubile:

461

iam sole infuso, iam rebus luce retectis

462

Turnus in arma viros armis circumdatus ipse

463

suscitat, aeratasque acies in proelia cogit

464

quisque suas, variisque acuunt rumoribus iras.

465

quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis

466

praefigunt capita et multo clamore sequuntur

467

Euryali et Nisi.

468

Aeneadae duri murorum in parte sinistra

469

opposuere aciem (nam dextera cingitur amni),

470

ingentisque tenent fossas et turribus altis

471

stant maesti; simul ora virum praefixa movebant

472

nota nimis miseris atroque fluentia tabo.

473

Interea pavidam volitans pennata per urbem

474

nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris

475

Euryali. at subitus miserae calor ossa reliquit,

476

excussi manibus radii revolutaque pensa.

477

evolat infelix et femineo ululatu

478

scissa comam muros amens atque agmina cursu

479

prima petit, non illa virum, non illa pericli

480

telorumque memor, caelum dehinc questibus implet

481

"hunc ego te, Euryale, aspicio? tune ille senectae

482

sera meae requies, potuisti linquere solam,

483

crudelis? nec te sub tanta pericula missum

484

adfari extremum miserae data copia matri?

485

heu, terra ignota canibus data praeda Latinis

486

alitibusque iaces! nec te, tua funera, mater

487

produxi pressive oculos aut vulnera lavi,

488

veste tegens tibi quam noctes festina diesque

489

urgebam, et tela curas solabar anilis.

490

quo sequar? aut quae nunc artus avulsaque membra

491

et funus lacerum tellus habet? hoc mihi de te,

492

nate, refers? hoc sum terraque marique secuta?

493

figite me, si qua est pietas, in me omnia tela

494

conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro;

495

aut tu, magne pater divum, miserere, tuoque

496

invisum hoc detrude caput sub Tartara telo,

497

quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam."

498

hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis

499

it gemitus, torpent infractae ad proelia vires.

500

illam incendentem luctus Idaeus et Actor

501

Ilionei monitu et multum lacrimantis luli

502

corripiunt interque manus sub tecta reponunt.

503

At tuba terribilem sonitum procul aere canoro

504

increpuit, sequitur clamor caelumque remugit.

505

accelerant acta pariter testudine Volsci

506

et fossas implere parant ac vellere vallum.

507

quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros,

508

qua rara est acies interlucetque corona

509

non tam spissa viris. telorum effundere contra

510

omne genus Teucri ac duris detrudere contis,

511

adsueti longo muros defendere bello.

512

saxa quoque infesto volvebant pondere, si qua

513

possent tectam aciem perrumpere, cum tamen omnis

514

ferre iuvat subter densa testudine casus.

515

nec iam sufficiunt. nam qua globus imminet ingens,

516

immanem Teucri molem volvuntque ruuntque,

517

quae stravit Rutulos late armorumque resolvit

518

tegmina. nec curant caeco contendere Marte

519

amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo

520

missilibus certant.

521

parte alia horrendus visu quassabat Etruscam

522

pinum et fumiferos infert Mezentius ignis;

523

at Messapus equum domitor, Neptunia proles,

524

rescindit vallum et scalas in moenia poscit.

525

Vos, o Calliope, precor, aspirate canenti

526

quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus

527

ediderit, quem quisque virum demiserit Orco,

528

et mecum ingentis oras evolvite belli.

529

et meministis enim, divae, et memorare potestis.

530

Turris erat vasto suspectu et pontibus altis,

531

opportuna loco, summis quam viribus omnes

532

expugnare Itali summaque evertere opum vi

533

certabant, Troes contra defendere saxis

534

perque cavas densi tela intorquere fenestras.

535

princeps ardentem coniecit lampada Turnus

536

et flammam adfixit lateri, quae plurima vento

537

corripuit tabulas et postibus haesit adesis.

538

turbati trepidare intus frustraque malorum

539

velle fugam. dum se glomerant retroque residunt

540

in partem quae peste caret, tum pondere turris

541

procubuit subito et caelum tonat omne fragore.

542

semineces ad terram immani mole secuta

543

confixique suis telis et pectora duro

544

transfossi ligno veniunt. vix unus Helenor

545

et Lycus elapsi; quorum primaevus Helenor,

546

Maeonio regi quem serva Licymnia furtim

547

sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis,

548

ense levis nudo parmaque inglorius alba.

549

isque ubi se Turni media inter milia vidit,

550

hinc acies atque hinc acies astare Latinas,

551

ut fera, quae densa venantum saepta corona

552

contra tela furit seseque haud nescia morti

553

inicit et saltu supra venabula fertur -

554

haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis

555

inruit et qua tela videt densissima tendit.

556

at pedibus longe melior Lycus inter et hostis

557

inter et arma fuga muros tenet, altaque certat

558

prendere tecta manu sociumque attingere dextras.

559

quem Turnus pariter cursu teloque secutus

560

increpat his victor: "nostrasne evadere, demens,

561

sperasti te posse manus?" simul arripit ipsum

562

pendentem et magna muri cum parte revellit:

563

qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum

564

sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis,

565

quaesitum aut matri multis balatibus agnum

566

Martius a stabulis rapuit lupus. undique clamor

567

tollitur: invadunt et fossas aggere complent,

568

ardentis taedas alii ad fastigia iactant.

569

Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis

570

Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem,

571

Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas,

572

hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta,

573

Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus,

574

Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque

575

et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,

576

Privernum Capys. hunc primo levis hasta Themillae

577

strinxerat, ille manum proiecto tegmine demens

578

ad vulnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta

579

et laevo adfixa est lateri manus, abditaque intus

580

spiramenta animae letali vulnere rupit.

581

stabat in egregiis Arcentis filius armis

582

pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera,

583

insignis facie, genitor quem miserat Arcens

584

eductum Martis luco Symaethia circum

585

flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici:

586

stridentem fundam positis Mezentius hastis

587

ipse ter adducta circum caput egit habena

588

et media adversi liquefacto tempora plumbo

589

diffidit ac multa porrectum extendit harena.

590

Tum primum bello celerem intendisse sagittam

591

dicitur ante feras solitus temere fugacis

592

Ascanius, fortemque manu fudisse Numanum,

593

cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem

594

germanam nuper thalamo sociatus habebat.

595

is primam ante aciem digna atque indigna relatu

596

vociferans tumidusque novo praecordia regno

597

ibat et ingentem sese clamore ferebat:

598

"non pudet obsidione iterum valloque teneri,

599

bis capti Phryges, et morti praetendere muros?

600

en qui nostra sibi bello conubia poscunt!

601

quis deus Italiam, quae vos dementia adegit?

602

non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes:

603

durum a stirpe genus natos ad flumina primum

604

deferimus saevoque gelu duramus et undis;

605

venatu invigilant pueri silvasque fatigant,

606

flectere ludus equos et spicula tendere cornu.

607

at patiens operum parvoque adsueta iuventus

608

aut rastris terram domat aut quatit oppida bello.

609

omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum

610

terga fatigamus hasta, nec tarda senectus

611

debilitat viris animi mutatque vigorem:

612

canitiem galea premimus, semperque recentis

613

comportare iuvat praedas et vivere rapto.

614

vobis picta croco et fulgenti murice vestis,

615

desidiae cordi, iuvat indulgere choreis,

616

et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.

617

o vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta

618

Dindyma, ubi adsuetis biforem dat tibia cantum.

619

tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris

620

Idaeae, sinite arma viris et cedite ferro."

621

Talia iactantem dictis ac dira canentem

622

non tulit Ascanius, nervoque obversus equino

623

intendit telum diversaque bracchia ducens

624

constitit, ante Iovem supplex per vota precatus:

625

"Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.

626

ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona,

627

et statuam ante aras aurata fronte iuvencum

628

candentem pariterque caput cum matre ferentem,

629

iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam."

630

audiit et caeli genitor de parte serena

631

intonuit laevum, sonat una fatifer arcus.

632

effugit horrendum stridens adducta sagitta

633

perque caput Remuli venit et cava tempora ferro

634

traicit. "i, verbis virtutem inlude superbis!

635

bis capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt."

636

hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur

637

laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt.

638

Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo

639

desuper Ausonias acies urbemque videbat

640

nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum:

641

"macte nova virtute, puer, sic itur ad astra,

642

dis genite et geniture deos. iure omnia bella

643

gente sub Assaraci fato ventura resident,

644

nec te Troia capit." simul haec effatus ab alto

645

aethere se mittit, spirantis dimovet auras

646

Ascaniumque petit. formam tum vertitur oris

647

antiquum in Buten. hic Dardanio Anchisae

648

armiger ante fuit fidusque ad limina custos;

649

tum comitem Ascanio pater addidit. ibat Apollo

650

omnia longaevo similis vocemque coloremque

651

et crinis albos et saeva sonoribus arma,

652

atque his ardentem dictis adfatur Iulum:

653

"sit satis, Aenide, telis impune Numanum

654

oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus Apollo

655

concedit laudem et paribus non invidet armis;

656

cetera parce, puer, bello." sic orsus Apollo

657

mortalis medio aspectus sermone reliquit

658

et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.

659

agnovere deum proceres divinaque tela

660

Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem.

661

ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi

662

Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus

663

succedunt animasque in aperta pericula mittunt.

664

it clamor totis per propugnacula muris,

665

intendunt acris arcus amentaque torquent.

666

sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque

667

dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:

668

quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis

669

verberat imber humum, quam multa grandine nimbi

670

in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris

671

torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit.

672

Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,

673

quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera

674

abietibus iuvenes patriis et montibus aequos,

675

portam, quae ducis imperio commissa, recludunt

676

freti armis, ultroque invitant moenibus hostem.

677

ipsi intus dextra ac laeva pro turribus astant

678

armati ferro et cristis capita alta corusci:

679

quales aeriae liquentia flumina circum

680

sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum

681

consurgunt geminae quercus intonsaque caelo

682

attollunt capita et sublimi vertice nutant.

683

inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis.

684

continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis

685

et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon

686

agminibus totis aut versi terga dedere

687

aut ipso portae posuere in limine vitam.

688

tum magis increscunt animis discordibus irae,

689

et iam collecti Troes glomerantur eodem

690

et conferre manum et procurrere longius audent.

691

Ductori Turno diversa in parte furenti

692

turbantique viros perfertur nuntius, hostem

693

fervere caede nova et portas praebere patentis.

694

deserit inceptum atque immani concitus ira

695

Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos.

696

et primum Antiphaten (is enim se primus agebat),

697

Thebana de matre nothum Sarpedonis alti,

698

coniecto sternit iaculo: volat Itala cornus

699

aera per, tenerum stomachoque infixa sub altum

700

pectus abit; reddit specus atri vulneris undam

701

spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit.

702

tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum,

703

tum Bitian ardentem oculis animisque frementem,

704

non iaculo (neque enim iaculo vitam ille dedisset),

705

sed magnum stridens contorta phalarica venit

706

fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga

707

nec duplici squama lorica fidelis et auro

708

sustinuit: conlapsa ruunt immania membra.

709

dat tellus gemitum et clipeum super intonat ingens.

710

talis in Euboico Baiarum litore quondam

711

saxea pila cadit, magnis quam molibus ante

712

constructam ponto iaciunt, sic illa ruinam

713

prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit:

714

miscent se maria et nigrae attolluntur harenae,

715

tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile

716

Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo.

717

Hic Mars armipotens animum virisque Latinis

718

addidit et stimulos acris sub pectore vertit,

719

immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem.

720

undique conveniunt, quoniam data copia pugnae,

721

bellatorque animo deus incidit.

722

Pandarus, ut fuso germanum corpore cernit

723

et quo sit fortuna loco, qui casus agat res,

724

portam vi multa converso cardine torquet

725

obnixus latis umeris, multosque suorum

726

moenibus exclusos duro in certamine linquit;

727

ast alios secum includit recipitque ruentis,

728

demens, qui Rutulum in medio non agmine regem

729

viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi,

730

immanem veluti pecora inter inertia tigrim.

731

continuo nova lux oculis effulsit et arma

732

horrendum sonuere, tremunt in vertice cristae

733

sanguineae clipeoque micantia fulmina mittit.

734

agnoscunt faciem invisam atque immania membra

735

turbati subito Aeneadae. tum Pandarus ingens

736

emicat et mortis fraternae fervidus ira

737

effatur: "non haec dotalis regia Amatae,

738

nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum.

739

castra inimica vides, nulla hinc exire potestas."

740

olli subridens sedato pectore Turnus:

741

"incipe, si qua animo virtus, et consere dextram,

742

hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem."

743

dixerat. ille rudem nodis et cortice crudo

744

intorquet summis adnixus viribus hastam;

745

excepere aurae, vulnus Saturnia Iuno

746

detorsit veniens, portaeque infigitur hasta.

747

"at non hoc telum, mea quod vi dextera versat,

748

effugies, neque enim is teli nec vulneris auctor."

749

sic ait, et sublatum alte consurgit in ensem

750

et mediam ferro gemina inter tempora frontem

751

dividit impubisque immani vulnere malas.

752

fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus:

753

conlapsos artus atque arma cruenta cerebro

754

sternit humi moriens, atque illi partibus aequis

755

huc caput atque illuc umero ex utroque pependit.

756

Diffugiunt versi trepida formidine Troes.

757

et si continuo victorem ea cura subisset,

758

rumpere claustra manu sociosque immittere portis,

759

ultimus ille dies bello gentique fuisset.

760

sed furor ardentem caedisque insana cupido

761

egit in adversos.

762

principio Phalerim et succiso poplite Gygen

763

excipit, hinc raptas fugientibus ingerit hastas

764

in tergus, Iuno viris animumque ministrat.

765

addit Halyn comitem et confixa Phegea parma,

766

ignaros deinde in muris Martemque cientis

767

Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque.

768

Lyncea tendentem contra sociosque vocantem

769

vibranti gladio conixus ab aggere dexter

770

occupat, huic uno deiectum comminus ictu

771

cum galea longe iacuit caput. inde ferarum

772

vastatorem Amycum, quo non felicior alter

773

ungere tela manu ferrumque armare veneno,

774

et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis,

775

Crethea Musarum comitem, cui carmina semper

776

et citharae cordi numerosque intendere nervis,

777

semper equos atque arma virum pugnasque canebat.

778

Tandem ductores audita caede suorum

779

conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus,

780

palantisque vident socios hostemque receptum

781

et Mnestheus: "quo deinde fugam, quo tenditis?" inquit.

782

"quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis ?

783

unus homo et vestris, o cives, undique saeptus

784

aggeribus tantas strages impune per urbem

785

ediderit? iuvenum primos tot miserat Orco ?

786

non infelicis patriae veterumque deorum

787

et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?"

788

Talibus accensi firmantur et agmine denso

789

consistunt. Turnus paulatim excedere pugna

790

et fluvium petere ac partem quae cingitur unda.

791

acrius hoc Teucri clamore incumbere magno

792

et glomerare manum, ceu saevum turba leonem

793

cum telis premit infensis: at territus ille,

794

asper, acerba tuens, retro redit et neque terga

795

ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra

796

ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque.

797

haud aliter retro dubius vestigia Turnus

798

improperata refert et mens exaestuat ira.

799

quin etiam bis tum medios invaserat hostis,

800

bis confusa fuga per muros agmina vertit;

801

sed manus e castris propere coit omnis in unum

802

nec contra viris audet Saturnia Iuno

803

sufficere; aeriam caelo nam Iuppiter Irim

804

demisit germanae haud mollia iussa ferentem,

805

ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.

806

ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum

807

nec dextra valet, iniectis sic undique telis

808

obruitur. strepit adsiduo cava tempora circum

809

tinnitu galea et saxis solida aera fatiscunt

810

discussaeque iubae, capiti nec sufficit umbo

811

ictibus; ingeminant hastis et Troes et ipse

812

fulmineus Mnestheus. tum toto corpore sudor

813

liquitur et piceum (nec respirare potestas)

814

flumen agit, fessos quatit aeger anhelitus artus.

815

tum demum praeceps saltu sese omnibus armis

816

in fluvium dedit. ille suo cum gurgite flavo

817

accepit venientem ac mollibus extulit undis

818

et laetum sociis abluta caede remisit.