001

Tu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,

002

aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;

003

et nunc servat honos sedem tuus, ossaque nomen

004

Hesperia in magna, si qua est ea gloria, signat.

005

At pius exsequiis Aeneas rite solutis,

006

aggere composito tumuli, postquam alta quierunt

007

aequora, tendit iter velis portumque relinquit.

008

aspirant aurae in noctem nec candida cursus

009

luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.

010

proxima Circaeae raduntur litora terrae,

011

dives inaccessos ubi Solis filia lucos

012

adsiduo resonat cantu, tectisque superbis

013

urit odoratam nocturna in lumina cedrum

014

arguto tenuis percurrens pectine telas.

015

hinc exaudiri gemitus iraeque leonum

016

vincla recusantum et sera sub nocte rudentum,

017

saetigerique sues atque in praesepibus ursi

018

saevire ac formae magnorum ululare luporum,

019

quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis

020

induerat Circe in vultus ac terga ferarum.

021

quae ne monstra pii paterentur talia Troes

022

delati in portus neu litora dira subirent,

023

Neptunus ventis implevit vela secundis,

024

atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit.

025

Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto

026

Aurora in roseis fulgebat lutea bigis,

027

cum venti posuere omnisque repente resedit

028

flatus, et in lento luctantur marmore tonsae.

029

atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum

030

prospicit. hunc inter fluvio Tiberinus amoeno

031

verticibus rapidis et multa flavus harena

032

in mare prorumpit. variae circumque supraque

033

adsuetae ripis volucres et fluminis alveo

034

aethera mulcebant cantu lucoque volabant.

035

flectere iter sociis terraeque advertere proras

036

imperat et laetus fluvio succedit opaco.

037

Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora, rerum

038

quis Latio antiquo fuerit status, advena classem

039

cum primum Ausoniis exercitus appulit oris,

040

expediam, et primae revocabo exordia pugnae.

041

tu vatem, tu, diva, mone. dicam horrida bella,

042

dicam acies actosque animis in funera reges,

043

Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam

044

Hesperiam. maior rerum mihi nascitur ordo,

045

maius opus moveo.Rex arva Latinus et urbes

046

iam senior longa placidas in pace regebat.

047

hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica

048

accipimus; Fauno Picus pater, isque parentem

049

te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.

050

filius huic fato divum prolesque virilis

051

nulla fuit, primaque oriens erepta iuventa est.

052

sola domum et tantas servabat filia sedes

053

iam matura viro, iam plenis nubilis annis.

054

multi illam magno e Latio totaque petebant

055

Ausonia; petit ante alios pulcherrimus omnis

056

Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx

057

adiungi generum miro properabat amore;

058

sed variis portenta deum terroribus obstant.

059

laurus erat tecti medio in penetralibus altis

060

sacra comam multosque metu servata per annos,

061

quam pater inventam, primas cum conderet arces,

062

ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus,

063

Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis.

064

huius apes summum densae (mirabile dictu)

065

stridore ingenti liquidum trans 'aethera vectae

066

obsedere apicem, et pedibus per mutua nexis

067

examen subitum ramo frondente pependit.

068

continuo vates ' externum cernimus ' inquit

069

'adventare virum et partis petere agmen easdem

070

partibus ex isdem et summa dominarier arce.'

071

praeterea, castis adolet dum altaria taedis,

072

et iuxta genitorem astat Lavinia virgo,

073

visa, nefas, longis comprendere crinibus ignem

074

atque omnem ornatum flamma crepitante cremari,

075

regalisque accensa comas, accensa coronam

076

insignem gemmis; tum fumida lumine fulvo

077

involvi ac totis Volcanum spargere tectis.

078

id vero horrendum ac visu mirabile ferri:

079

namque fore inlustrem fama fatisque canebant

080

ipsam, sed populo magnum portendere bellum.

081

At rex sollicitus monstris oracula Fauni,

082

fatidici genitoris, adit lucosque sub alta

083

consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro

084

fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim.

085

hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus

086

in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos

087

cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti

088

pellibus incubuit stratis somnosque petivit,

089

multa modis simulacra videt volitantia miris

090

et varias audit voces fruiturque deorum

091

conloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis.

092

hic et tum pater ipse petens responsa Latinus

093

centum lanigeras mactabat rite bidentis,

094

atque harum effultus tergo stratisque iacebat

095

velleribus: subita ex alto vox reddita luco est:

096

' ne pete conubiis natam sociare Latinis,

097

o mea progenies, thalamis neu crede paratis;

098

externi venient generi, qui sanguine nostrum

099

nomen in astra ferant, quorumque a stirpe nepotes

100

omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens

101

aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.'

102

haec responsa patris Fauni monitusque silenti

103

nocte datos non ipse suo premit ore Latinus,

104

sed circum late volitans iam Fama per urbes

105

Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes

106

gramineo ripae religavit ab aggere classem.

107

Aeneas primique duces et pulcher Iulus

108

corpora sub ramis deponunt arboris altae,

109

instituuntque dapes et adorea liba per herbam

110

subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat)

111

et Cereale solum pomis agrestibus augent.

112

consumptis hic forte aliis, ut vertere morsus

113

exiguam in Cererem penuria adegit edendi,

114

et violare manu malisque audacibus orbem

115

fatalis crusti patulis nec parcere quadris:

116

'heus, etiam mensas consumimus' inquit Iulus,

117

nec plura, adludens. ea vox audita laborum

118

prima tulit finem, primamque loquentis ab ore

119

eripuit pater ac stupefactus numine pressit.

120

continuo 'salve fatis mihi debita tellus

121

vosque' ait ' o fidi Troiae salvete penates:

122

hic domus, haec patria est. genitor mihi talia namque

123

(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit:

124

"cum te, nate, fames ignota ad litora vectum

125

accisis coget dapibus consumere mensas,

126

tum sperare domos defessus, ibique memento

127

prima locare manu molirique aggere tecta."

128

haec erat illa fames, haec nos suprema manebat

129

exitiis positura modum.

130

quare agite et primo laeti cum lumine solis

131

quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis,

132

vestigemus et a portu diversa petamus.

133

nunc pateras libate Iovi precibusque vocate

134

Anchisen genitorem, et vina reponite mensis'

135

Sic deinde effatus frondenti tempora ramo

136

implicat et geniumque loci primamque deorum

137

Tellurem Nymphasque et adhuc ignota precatur

138

flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa

139

Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem

140

invocat, et duplicis caeloque Ereboque parentis.

141

hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto

142

intonuit, radiisque ardentem lucis et auro

143

ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem.

144

diditur hic subito Troiana per agmina rumor

145

advenisse diem quo debita moenia condant.

146

certatim instaurant epulas atque omine magno

147

crateras laeti statuunt et vina coronant.

148

Postera cum prima lustrabat lampade terras

149

orta dies, urbem et finis et litora gentis

150

diversi explorant: haec fontis stagna Numici,

151

hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos.,

152

tum satus Anchisa delectos ordine ab omni

153

centum oratores augusta ad moenia regis

154

ire iubet, ramis velatos Palladis omnis,

155

donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris.

156

haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur

157

passibus. ipse humili designat moenia fossa

158

moliturque locum, primasque in litore sedes

159

castrorum in morem pinnis atque aggere cingit.

160

iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum

161

ardua cernebant iuvenes muroque subibant.

162

ante urbem pueri et primaevo flore iuventus

163

exercentur equis domitantque in pulvere currus,

164

aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis

165

spicula contorquent, cursuque ictuque lacessunt:

166

cum praevectus equo longaevi regis ad auris

167

nuntius ingentis ignota in veste reportat

168

advenisse viros. ille intra tecta vocari

169

imperat et solio medius consedit avito.

170

Tectum augustum, ingens, centum sublime columnis

171

urbe fuit summa, Laurentis regia Pici,

172

horrendum silvis et religione parentum.

173

hic sceptra accipere et primos attollere fascis

174

regibus omen erat; hoc illis curia templum,

175

hae sacris sedes epulis; hic ariete caeso

176

perpetuis soliti patres considere mensis.

177

quin etiam veterum effigies ex ordine avorum

178

antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus

179

vitisator curvam servans sub imagine falcem,

180

Saturnusque senex Ianique bifrontis imago

181

vestibulo astabant, aliique ab origine reges,

182

Martiaque ob patriam pugnando vulnera passi.

183

multaque praeterea sacris in postibus arma,

184

captivi pendent currus curvaeque secures

185

et cristae capitum et portarum ingentia claustra

186

spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis.

187

ipse Quirinali lituo parvaque sedebat

188

succinctus trabea laevaque ancile gerebat

189

Picus, equum domitor, quem capta cupidine coniunx

190

aurea percussum virga versumque venenis

191

fecit avem Circe sparsitque coloribus alas.

192

Tali intus templo divum patriaque Latinus

193

sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit,

194

atque haec ingressis placido prior edidit ore:

195

'dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem

196

et genus, auditique advertitis aequore cursum),

197

quid petitis? quae causa rates aut cuius egentis

198

litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit?

199

sive errore viae seu tempestatibus acti,

200

qualia multa mari nautae patiuntur in alto,

201

fluminis intrastis ripas portuque sedetis,

202

ne fugite hospitium, neve ignorate Latinos

203

Saturni gentem haud vinclo nec legibus aequam,

204

sponte sua veterisque dei se more tenentem.

205

atque equidem memini (fama est obscurior annis)

206

Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris

207

Dardanus Idaeas Phrygiae penetrarit ad urbes

208

Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur.

209

hinc illum Corythi Tyrrhena ab sede profectum

210

aurea nunc solio stellantis regia caeli

211

accipit et numerum divorum altaribus auget.'

212

Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus:

213

'rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos

214

atra subegit hiems vestris succedere terris,

215

nec sidus regione viae litusve fefellit:

216

consilio hanc omnes animisque volentibus urbem

217

adferimur pulsi regnis, quae maxima quondam

218

extremo veniens sol aspiciebat Olympo.

219

ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes

220

gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema:

221

Troius Aeneas tua nos ad limina misit.

222

quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis

223

tempestas ierit campos, quibus actus uterque

224

Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis,

225

audiit et si quem tellus extrema refuso

226

summovet Oceano et si quem extenta plagarum

227

quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui.

228

diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti

229

dis sedem exiguam patriis litusque rogamus

230

innocuum et cunctis undamque auramque patentem.

231

non erimus regno indecores, nec vestra feretur

232

fama levis tantique abolescet gratia facti,

233

nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit.

234

fata per Aeneae iuro dextramque potentem,

235

sive fide seu quis bello est expertus et armis:

236

multi nos populi, multae'(ne temne, quod ultro

237

praeferimus manibus vittas ac verba precantia)

238

et petiere sibi et voluere adiungere gentes;

239

sed nos fata deum vestras exquirere terras

240

imperiis egere suis. hinc Dardanus ortus,

241

huc repetit iussisque ingentibus urget Apollo

242

Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici.

243

dat tibi praeterea fortunae parva prioris

244

munera, reliquias Troia ex ardente receptas.

245

hoc pater Anchises auro libabat ad aras,

246

hoc Priami gestamen erat cum iura vocatis

247

more daret populis, sceptrumque sacerque Traras

248

Iliadumque labor vestes.'

249

Talibus Ilionei dictis defixa Latinus

250

obtutu tenet ora soloque immobilis haeret,

251

intentos volvens oculos. nec purpura regem

252

picta movet nec sceptra movent Priameia tantum

253

quantum in conubio natae thalamoque moratur,

254

et veteris Fauni volvit sub pectore sortem:

255

hunc illum fatis externa ab sede profectum

256

portendi generum paribusque in regna vocari

257

auspiciis, huic progeniem virtute futuram

258

egregiam et totum quae viribus occupet orbem.

259

tandem laetus ait: 'di nostra incepta secundent

260

auguriumque suum ! dabitur, Troiane, quod optas.

261

munera nec sperno: non vobis rege Latino

262

divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit.

263

ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est,

264

si iungi hospitio properat sociusque vocari,

265

adveniat, vultus neve exhorrescat amicos:

266

pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni.

267

vos contra regi mea nunc mandata referte.

268

est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae

269

non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo

270

monstra sinunt; generos externis adfore ab oris,

271

hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum

272

nomen in astra ferant. hunc illum poscere fata

273

et reor et, si quid veri mens augurat, opto.'

274

haec effatus equos numero pater eligit omni

275

(stabant ter centum nitidi in praesepibus altis):

276

omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci

277

instratos ostro alipedes pictisque tapetis

278

(aurea pectoribus demissa monilia pendent,

279

tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum),

280

absenti Aeneae currum geminosque iugalis

281

semine ab aetherio spirantis naribus ignem,

282

illorum de gente patri quos daedala Circe

283

supposita de matre nothos furata creavit.

284

talibus Aeneadae donis dictisque Latini

285

sublimes in equis redeunt pacemque reportant.

286

Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis

287

saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat,

288

et laetum Aenean classemque ex aethere longe

289

Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno.

290

moliri iam tecta videt, iam fidere terrae,

291

deseruisse rates: stetit acri fixa dolore.

292

tum quassans caput haec effundit pectore dicta:

293

'heu stirpem invisam et fatis contraria nostris

294

fata Phrygum ! num Sigeis occumbere campis,

295

num capti potuere capi? num incensa cremavit

296

Troia viros? medias acies mediosque per ignis

297

invenere viam. at, credo, mea numina tandem

298

fessa iacent, odiis aut exsaturata quievi.

299

quin etiam patria excussos infesta per undas

300

ausa sequi et profugis toto me opponere ponto.

301

absumptae in Teucros vires caelique marisque.

302

quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis

303

profuit? optato conduntur Thybridis alveo

304

securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem

305

immanem Lapithum valuit, concessit in iras

306

ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae,

307

quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydone merente?

308

ast ego, magna Iovis coniunx, nil linquere inausum

309

quae potui infelix, quae memet in omnia verti,

310

vincor ab Aenea. quod si mea numina non sunt

311

magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est:

312

flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.

313

non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis,

314

atque immota manet fatis Lavinia coniunx:

315

at trahere atque moras tantis licet addere rebus,

316

at licet amborum populos exscindere regum.

317

hac gener atque socer coeant mercede suorum:

318

sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo,

319

et Bellona manet te pronuba. nec face tantum

320

Cisseis praegnas ignis enixa iugalis;

321

quin idem Veneri partus suus et Paris alter,

322

funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.'

323

Haec ubi dicta dedit, terras horrenda petivit;

324

luctificam Allecto dirarum ab sede dearum

325

infernisque ciet tenebris, cui tristia bella

326

iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi.

327

odit et ipse pater Pluton, odere sorores

328

Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora,

329

tam saevae facies, tot pullulat atra colubris.

330

quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur:

331

' hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem,

332

hanc operam, ne noster honos infractave cedat

333

fama loco, neu conubiis ambire Latinum

334

Aeneadae possint Italosve obsidere finis.

335

tu potes unanimos armare in proelia fratres

336

atque odiis versare domos, tu verbera tectis

337

funereasque inferre faces, tibi nomina mille,

338

mille nocendi artes. fecundum concute pectus,

339

disice compositam pacem, sere crimina belli;

340

arma velit poscatque simul rapiatque iuventus.'

341

Exim Gorgoneis Allecto infecta venenis

342

principio Latium et Laurentis tecta tyranni

343

celsa petit, tacitumque obsedit limen Amatae,

344

quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis

345

femineae ardentem curaeque iraeque coquebant.

346

huic dea caeruleis unum de crinibus anguem

347

conicit, inque sinum praecordia ad intima subdit,

348

quo furibunda domum monstro permisceat omnem.

349

ille inter vestis et levia pectora lapsus

350

volvitur attactu nullo, fallitque furentem

351

vipeream inspirans animam; fit tortile collo

352

aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae

353

innectitque comas et membris lubricus errat.

354

ac dum prima lues udo sublapsa veneno

355

pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem

356

necdum animus toto percepit pectore flammam,

357

mollius et solito matrum de more locuta est,

358

multa super natae lacrimans Phrygiisque hymenaeis:

359

'exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris,

360

o genitor, nec te miseret nataeque tuique?

361

nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet

362

perfidus alta petens abducta virgine praedo?

363

at non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor,

364

Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes ?

365

quid tua sancta fides? quid cura antiqua tuorum

366

et consanguineo totiens data dextera Turno?

367

si gener externa petitur de gente Latinis,

368

idque sedet, Faunique premunt te iussa parentis,

369

omnem equidem sceptris terram quae libera nostris

370

dissidet externam reor et sic dicere divos.

371

et Turno, si prima domus repetatur origo,

372

Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.'

373

His ubi nequiquam dictis experta Latinum

374

contra stare videt, penitusque in viscera lapsum

375

serpentis furiale malum totamque pererrat,

376

tum vero infelix ingentibus excita monstris

377

immensam sine more furit lymphata per urbem.

378

ceu quondam torto volitans sub verbere turbo,

379

quem pueri magno in gyro vacua atria circum

380

intenti ludo exercent&emdash;ille actus habena

381

curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra

382

impubesque manus mirata volubile buxum;

383

dant animos plagae&emdash;non cursu segnior illo

384

per medias urbes agitur populosque ferocis.

385

quin etiam in silvas simulato numine Bacchi

386

maius adorta nefas maioremque orsa furorem

387

evolat et natam frondosis montibus abdit,

388

quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur,

389

euhoe Bacche fremens, solum te virgine dignum

390

vociferans: etenim mollis tibi sumere thyrsos,

391

te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem.

392

fama volat, furiisque accensas pectore matres

393

idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta:

394

deseruere domos, ventis dant colla comasque;

395

ast aliae tremulis ululatibus aethera complent

396

pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas.

397

ipsa inter medias flagrantem fervida pinum

398

sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos

399

sanguineam torquens aciem, torvumque repente

400

clamat: 'io matres, audite, ubi quaeque, Latinae:

401

si qua piis animis manet infelicis Amatae

402

gratia, si iuris materni cura remordet,

403

solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.'

404

talem inter silvas, inter deserta ferarum

405

reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi.

406

Postquam visa satis primos acuisse furores

407

consiliumque omnemque domum vertisse Latini,

408

protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis

409

audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem

410

Acrisioneis Danae fundasse colonis

411

praecipiti delata Noto. locus Ardea quondam

412

dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen,

413

sed fortuna fuit. tectis hic Turnus in altis

414

iam mediam nigra carpebat nocte quietem.

415

Allecto torvam faciem et furialia membra

416

exuit, in vultus sese transformat anilis

417

et frontem obscenam rugis arat, induit albos

418

cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae;

419

fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos,

420

et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert:

421

'Turne, tot incassum fusos patiere labores,

422

et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis ?

423

rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes

424

abnegat, externusque in regnum quaeritur heres.

425

i nunc, ingratis offer te, inrise, periclis;

426

Tyrrhenas, i, sterne acies, tege pace Latinos.

427

haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres,

428

ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit.

429

quare age et armari pubem portisque moveri

430

laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro

431

consedere duces pictasque exure carinas.

432

caelestum vis magna iubet. rex ipse Latinus,

433

ni dare coniugium et dicto parere fatetur,

434

sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.'

435

Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim

436

ore refert: 'classis invectas Thybridis undam

437

non, ut rere, meas effugit nuntius auris;

438

ne tantos mihi finge metus. nec regia Iuno

439

immemor est nostri.

440

sed te victa situ verique effeta senectus,

441

o mater, curis nequiquam exercet, et arma

442

regum inter falsa vatem formidine ludit.

443

cura tibi divum effigies et templa tueri;

444

bella viri pacemque gerent quis bella gerenda.'

445

Talibus Allecto dictis exarsit in iras.

446

at iuveni oranti subitus tremor occupat artus,

447

deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris

448

tantaque se facies aperit; tum flammea torquens

449

lumina cunctantem et quaerentem dicere plura

450

reppulit et geminos erexit crinibus anguis,

451

verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore:

452

'en ego victa situ, quam veri effeta senectus

453

arma inter regum falsa formidine ludit;

454

respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum,

455

bella manu letumque gero.'

456

sic effata facem iuveni coniecit et atro

457

lumine fumantis fixit sub pectore taedas.

458

olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus

459

perfundit toto proruptus corpore sudor.

460

arma amens fremit, arma toro tectisque requirit:

461

saevit amor ferri et scelerata insania belli,

462

ira super: magno veluti cum flamma sonore

463

virgea suggeritur costis undantis aeni

464

exsultantque aestu latices, furit intus aquai

465

fumidus atque alte spumis exuberat amnis,

466

nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras.

467

ergo iter ad regem polluta pace Latinum

468

indicit primis iuvenum et iubet arma parari,

469

tutari Italiam, detrudere finibus hostem;

470

se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque.

471

haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit,

472

certatim sese Rutuli exhortantur in arma.

473

hunc decus egregium formae movet atque iuventae,

474

hunc atavi reges, hunc claris dextera factis.

475

Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet,

476

Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis,

477

arte nova speculata locum, quo litore pulcher

478

insidiis cursuque feras agitabat Iulus.

479

hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo

480

obicit et noto naris contingit odore,

481

ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum

482

causa fuit belloque animos accendit agrestis.

483

cervus erat forma praestanti et eornibus ingens,

484

Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum

485

nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent

486

armenta et late custodia credita campi.

487

adsuetum imperiis soror omni Silvia cura

488

mollibus intexens ornabat cornua sertis,

489

pectebatque ferum puroque in fonte lavabat.

490

ille manum patiens mensaeque adsuetus erili

491

errabat silvis rursusque ad limina nota

492

ipse domum sera quamvis se nocte ferebat.

493

hunc procul errantem rabidae venantis Iuli

494

commovere canes, fluvio cum forte secundo

495

deflueret ripaque aestus viridante levaret.

496

ipse etiam eximiae laudis succensus amore

497

Ascanius curvo derexit spicula cornu;

498

nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo

499

perque uterum sonitu perque ilia venit harundo.

500

saucius at quadripes nota intra tecta refugit

501

suceessitque gemens stabulis, questuque cruentus

502

atque imploranti similis tectum omne replebat.

503

Silvia prima soror palmis percussa lacertos

504

auxilium vocat et duros conclamat agrestis.

505

olli (pestis enim tacitis latet aspera silvis)

506

improvisi adsunt, hic torre armatus obusto,

507

stipitis hic gravidi nodis; quod cuique repertum

508

rimanti telum ira facit. vocat agmina Tyrrhus,

509

quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis

510

seindebat rapta spirans immane securi.

511

At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi

512

ardua tecta petit stabuli et de culmine summo

513

pastorale canit signum cornuque recurvo

514

Tartaream intendit vocem, qua protinus omne

515

contremuit nemus et silvae insonuere profundae;

516

audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis

517

sulpurea Nar albus aqua fontesque Velini,

518

et trepidae matres pressere ad pectora natos.

519

tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum

520

dira dedit, raptis concurrunt undique telis

521

indomiti agricolae, nec non et Troia pubes

522

Ascanio auxilium castris effundit apertis.

523

derexere acies. non iam certamine agresti

524

stipitibus duris agitur sudibusve praeustis,

525

sed ferro ancipiti decernunt atraque late

526

horrescit strictis seges ensibus, aeraque fulgent

527

sole lacessita et lucem sub nubila iactant:

528

fluctus uti primo coepit cum albescere vento,

529

paulatim sese tollit mare et altius undas

530

erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo.

531

hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta,

532

natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo,

533

sternitur; haesit enim sub gutture vulnus et udae

534

vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam.

535

corpora multa virum circa seniorque Galaesus,

536

dum paci medium se offert, iustissimus unus

537

qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis:

538

quinque greges illi balantum, quina redibant

539

armenta, et terram centum vertebat aratris.

540

Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,

541

promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum

542

imbuit et primae commisit funera pugnae,

543

deserit Hesperiam et caeli convexa per auras

544

Iunonem victrix adfatur voce superba:

545

'en, perfecta tibi bello discordia tristi;

546

dic in amicitiam coeant et foedera iungant.

547

quandoquidem Ausonio respersi sanguine Teucros,

548

hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas:

549

finitimas in bella feram rumoribus urbes,

550

accendamque animos insani Martis amore

551

undique ut auxilio veniant; spargam arma per agros.'

552

tum contra Iuno: 'terrorum et fraudis abunde est:

553

stant belli causae, pugnatur comminus armis,

554

quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma.

555

talia coniugia et talis celebrent hymenaeos

556

egregium Veneris genus et rex ipse Latinus.

557

te super aetherias errare licentius auras

558

haud pater ille velit, summi regnator Olympi.

559

cede locis. ego, si qua super fortuna laborum est,

560

ipsa regam.' talis dederat Saturnia voces,

561

illa autem attollit stridentis anguibus alas

562

Cocytique petit sedem supera ardua linquens.

563

est locus Italiae medio sub montibus altis,

564

nobilis et fama multis memoratus in oris,

565

Amsancti valles; densis hunc frondibus atrum

566

urget utrimque latus nemoris, medioque fragosus

567

dat sonitum saxis et torto vertice torrens.

568

hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis

569

monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago

570

pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys,

571

invisum numen, terras caelumque levabat.

572

Nec minus interea extremam Satumia bello

573

imponit regina manum. ruit omnis in urbem

574

pastorum ex acie numerus, caesosque reportant

575

Almonem puerum foedatique ora Galaesi,

576

implorantque deos obtestanturque Latinum.

577

Turnus adest medioque in crimine caedis et igni

578

terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari,

579

stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli.

580

tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres

581

insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae)

582

undique collecti coeunt Martemque fatigant.

583

ilicet infandum cuncti contra omina bellum,

584

contra fata deum perverso numine poscunt.

585

certatim regis circumstant tecta Latini;

586

ille velut pelagi rupes immota resistit,

587

ut pelagi rupes magno veniente fragore,

588

quae sese multis circum latrantibus undis

589

mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum

590

saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga.

591

verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas

592

consilium, et saevae nutu Iunonis eunt res,

593

multa deos aurasque pater testatus inanis:

594

' frangimur heu fatis ' inquit ' ferimurque procella !

595

ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas,

596

o miseri. te, Turne, nefas, te triste manebit

597

supplicium, votisque deos venerabere seris.

598

nam mihi parta quies, omnisque in limine portus

599

funere felici spolior.' nec plura locutus

600

saepsit se tectis rerumque reliquit habenas.

601

Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes

602

Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum

603

Roma colit, cum prima movent in proelia Martem,

604

sive Getis inferre manu lacrimabile bellum

605

Hyrcanisve Arabisve parant, seu tendere ad Indos

606

Auroramque sequi Parthosque reposcere signa:

607

sunt geminae Belli portae (sic nomine dicunt)

608

religione sacrae et saevi formidine Martis;

609

centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri

610

robora, nec custos absistit limine Ianus:

611

has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae,

612

ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino

613

insignis reserat stridentia limina consul,

614

ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes,

615

aereaque adsensu conspirant cornua rauco.

616

hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus

617

more iubebatur tristisque recludere portas.

618

abstinuit tactu pater aversusque refugit

619

foeda ministeria, et caecis se condidit umbris.

620

tum regina deum caelo delapsa morantis

621

impulit ipsa manu portas, et cardine verso

622

belli ferratos rumpit Saturnia postis.

623

ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante;

624

pars pedes ire parat campis, pars arduus altis

625

pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt.

626

pars levis clipeos et spicula lucida tergent

627

arvina pingui subiguntque in cote securis;

628

signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum.

629

quinque adeo magnae positis incudibus urbes

630

tela novant, Atina potens Tiburque superbum,

631

Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae.

632

tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas

633

umbonum cratis; alii thoracas aenos

634

aut levis ocreas lento ducunt argento;

635

vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri

636

cessit amor; recoquunt patrios fornacibus ensis.

637

classica iamque sonant, it bello tessera signum.

638

hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis

639

ad iuga cogit equos, clipeumque auroque trilicem

640

loricam induitur fidoque accingitur ense.

641

Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,

642

qui bello exciti reges, quae quemque secutae

643

complerint campos acies, quibus Itala iam tum

644

floruerit terra alma viris, quibus arserit armis;

645

et meministis enim, divae, et memorare potestis;

646

ad nos vix tenuis famae perlabitur aura.

647

Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris

648

contemptor divum Mezentius agminaque armat.

649

filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter

650

non fuit excepto Laurentis corpore Tumi;

651

Lausus, equum domitor debellatorque ferarum,

652

ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos

653

mille viros, dignus patriis qui laetior esset

654

imperiis et cui pater haud Mezentius esset.

655

Post hos insignem palma per gramina currum

656

victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro

657

pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum

658

centum anguis cinctamque gerit serpentibus Hydram;

659

collis Aventini silva quem Rhea sacerdos

660

furtivum partu sub luminis edidit oras,

661

mixta deo mulier, postquam Laurentia victor

662

Geryone exstincto Tirynthius attigit arva,

663

Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas.

664

pila manu saevosque gerunt in bella dolones,

665

et tereti pugnant mucrone veruque Sabello.

666

ipse pedes, tegimen torquens immane leonis,

667

terribili impexum saeta cum dentibus albis

668

indutus capiti, sic regia tecta subibat,

669

horridus Herculeoque umeros innexus amictu.

670

Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt,

671

fratris Tiburti dictam cognomine gentem,

672

Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus,

673

et primam ante aciem densa inter tela feruntur:

674

ceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto

675

descendunt Centauri Homolen Othrymque nivalem

676

linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens

677

silva locum et magno cedunt virgulta fragore.

678

Nec Praenestinae fundator defuit urbis,

679

Volcano genitum pecora inter agrestia regem

680

inventumque focis omnis quem credidit aetas,

681

Caeculus. hunc legio late comitatur agrestis:

682

quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae

683

Iunonis gelidumque Anienem et roscida rivis

684

Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit,

685

quos, Amasene pater. non illis omnibus arma

686

nec clipei currusve sonant; pars maxima glandes

687

liventis plumbi spargit, pars spicula gestat

688

bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros

689

tegmen habent capiti; vestigia nuda sinistri

690

instituere pedis, crudus tegit altera pero.

691

At Messapus, equum domitor, Neptunia proles,

692

quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro,

693

iam pridem resides populos desuetaque bello

694

agmina in arma vocat subito ferrumque retractat.

695

hi Fescenninas acies aequosque Faliscos,

696

hi Soractis habent arces Flaviniaque arva

697

et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos.

698

ibant aequati numero regemque canebant:

699

ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni

700

cum sese e pastu referunt et longa canoros

701

dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe

702

pulsa palus.

703

nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto

704

misceri putet, aeriam sed gurgite ab alto

705

urgeri volucrum raucarum ad litora nubem.

706

Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum

707

agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar,

708

Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens

709

per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis.

710

una ingens Amiterna cohors priscique Quirites,

711

Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae;

712

qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini,

713

qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum

714

Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae,

715

qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit

716

Nursia, et Ortinae classes populique Latini,

717

quosque secans infaustum interluit Allia nomen:

718

quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus

719

saevus ubi Orion hibernis conditur undis,

720

vel cum sole novo densae torrentur aristae

721

aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis.

722

scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus.

723

Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis,

724

curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis

725

mille rapit populos, vertunt felicia Baccho

726

Massica qui rastris, et quos de collibus altis

727

Aurunci misere patres Sidicinaque iuxta

728

aequora, quique Cales linquunt amnisque vadosi

729

accola Volturni, pariterque Saticulus asper

730

Oscorumque manus. teretes sunt aclydes illis

731

tela, sed haec lento mos est aptare flagello.

732

laevas caetra tegit, falcati comminus enses.

733

Nec tu carminibus nostris indictus abibis,

734

Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha

735

fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret,

736

iam senior; patriis sed non et filius arvis

737

contentus late iam tum dicione tenebat

738

Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus,

739

quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae,

740

et quos maliferae despectant moenia Abellae,

741

Teutonico ritu soliti torquere cateias;

742

tegmina quis capitum raptus de subere cortex

743

aerataeque micant peltae, micat aereus ensis.

744

Et te montosae misere in proelia Nersae,

745

Ufens, insignem fama et felicibus armis,

746

horrida praecipue cui gens adsuetaque multo

747

venatu nemorum, duris Aequicula glaebis.

748

armati terram exercent semperque recentis

749

convectare iuvat praedas et vivere rapto.

750

Quin et Marruvia venit de gente sacerdos

751

fronde super galeam et felici comptus oliva

752

Archippi regis missu, fortissimus Umbro,

753

vipereo generi et graviter spirantibus hydris

754

spargere qui somnos cantuque manuque solebat,

755

mulcebatque iras et morsus arte levabat.

756

sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum

757

evaluit neque eum iuvere in vulnera cantus

758

somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae.

759

te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda,

760

te liquidi flevere lacus.

761

Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello,

762

Virbius, insignem quem mater Aricia misit,

763

eductum Egeriae lucis umentia circum

764

litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae.

765

namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae

766

occiderit patriasque explerit sanguine poenas

767

turbatis distractus equis, ad sidera rursus

768

aetheria et superas caeli venisse sub auras,

769

Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae.

770

tum pater omnipotens aliquem indignatus ab umbris

771

mortalem infernis ad lumina surgere vitae,

772

ipse repertorem medicinae talis et artis

773

fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas.

774

at Trivia Hippolytum secretis alma recondit

775

sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat,

776

solus ubi in silvis Italis ignobilis aevum

777

exigeret versoque ubi nomine Virbius esset.

778

unde etiam templo Triviae lucisque sacratis

779

cornipedes arcentur equi, quod litore currum

780

et iuvenem monstris pavidi effudere marinis.

781

filius ardentis haud setius aequore campi

782

exercebat equos curruque in bella ruebat.

783

Ipse inter primos praestanti corpore Turnus

784

vertitur arma tenens et toto vertice supra est.

785

cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram

786

sustinet Aetnaeos efflantem faucibus ignis;

787

tam magis illa fremens et tristibus effera flammis

788

quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae.

789

at levem clipeum sublatis cornibus Io

790

auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos,

791

argumentum ingens, et custos virginis Argus,

792

caelataque amnem fundens pater Inachus urna.

793

insequitur nimbus peditum clipeataque totis

794

agmina densentur campis, Argivaque pubes

795

Auruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani,

796

et Sacranae acies et picti scuta Labici;

797

qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici

798

litus arant Rutulosque exercent vomere collis

799

Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis

800

praesidet et viridi gaudens Feronia luco;

801

qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas

802

quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens.

803

Hos super advenit Volsca de gente Camilla

804

agmen agens equitum et florentis aere catervas,

805

bellatrix, non illa colo calathisve Minervae

806

femineas adsueta manus, sed proelia virgo

807

dura pati cursuque pedum praevertere ventos.

808

illa vel intactae segetis per summa volaret

809

gramina nec teneras cursu laesisset aristas,

810

vel mare per medium fluctu suspensa tumenti

811

ferret iter celeris nec tingeret aequore plantas.

812

illam omnis tectis agrisque effusa iuventus

813

turbaque miratur matrum et prospectat euntem,

814

attonitis inhians animis ut regius ostro

815

velet honos levis umeros, ut fibula crinem

816

auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram

817

et pastoralem praefixa cuspide myrtum.