001

Interea medium Aeneas iam classe tenebat

002

certus iter fluctusque atros Aquilone secabat

003

moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae

004

conlucent flammis. quae tantum accenderit ignem

005

causa latet; duri magno sed amore dolores

006

polluto, notumque furens quid femina possit,

007

triste per augurium Teucrorum pectora ducunt.

008

ut pelagus tenuere rates nec iam amplius ulla

009

occurrit tellus, maria undique et undique caelum,

010

olli caeruleus supra caput astitit imber

011

noctem hiememque ferens et inhorruit unda tenebris.

012

ipse gubernator puppi Palinurus ab alta:

013

'heu quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?

014

quidve, pater Neptune, paras?' sic deinde locutus

015

colligere arma iubet validisque incumbere remis,

016

obliquatque sinus in ventum ac talia fatur:

017

'magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor

018

spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo.

019

mutati transversa fremunt et vespere ab atro

020

consurgunt venti, atque in nubem cogitur aer.

021

nec nos obniti contra nec tendere tantum

022

sufficimus. superat quoniam Fortuna, sequamur,

023

quoque vocat vertamus iter. nec litora longe

024

fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos,

025

si modo rite memor servata remetior astra.'

026

tum pius Aeneas: 'equidem sic poscere ventos

027

iamdudum et frustra cerno te tendere contra

028

flecte viam velis. an sit mihi gratior ulla,

029

quove magis fessas optem demittere navis,

030

quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten

031

et patris Anchisae gremio complectitur ossa?'

032

haec ubi dicta, petunt portus et vela secundi

033

intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis,

034

et tandem laeti notae advertuntur harenae.

035

At procul ex celso miratus vertice montis

036

adventum sociasque rates occurrit Acestes,

037

horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae,

038

Troia Criniso conceptum flumine mater

039

quem genuit. veterum non immemor ille parentum

040

gratatur reduces et gaza laetus agresti

041

excipit, ac fessos opibus solatur amicis.

042

Postera cum primo stellas Oriente fugarat

043

clara dies, socios in coetum litore ab omni

044

advocat Aeneas tumulique ex aggere fatur:

045

'Dardanidae magni, genus alto a sanguine divum,

046

annuus exactis completur mensibus orbis,

047

ex quo reliquias divinique ossa parentis

048

condidimus terra maestasque sacravimus aras.

049

iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,

050

semper honoratum (sic di voluistis) habebo.

051

hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul,

052

Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae,

053

annua vota tamen sollemnisque ordine pompas

054

exsequerer strueremque suis altaria donis.

055

nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis

056

haud equidem sine mente, reor, sine numine divum

057

adsumus et portus delati intramus amicos.

058

ergo agite et laetum cuncti celebremus honorem:

059

poscamus ventos, atque haec me sacra quotannis

060

urbe velit posita templis sibi ferre dicatis.

061

bina boum vobis Troia generatus Acestes

062

dat numero capita in navis; adhibete penatis

063

et patrios epulis et quos colit hospes Acestes.

064

praeterea, si nona diem mortalibus almum

065

Aurora extulerit radiisque retexerit orbem,

066

prima citae Teucris ponam certamina classis;

067

quique pedum cursu valet, et qui viribus audax

068

aut iaculo incedit melior levibusque sagittis,

069

seu crudo fidit pugnam committere caestu,

070

cuncti adsint meritaeque exspectent praemia palmae.

071

ore favete omnes et cingite tempora ramis.'

072

Sic fatus velat materna tempora myrto.

073

hoc Helymus facit, hoc aevi maturus Acestes,

074

hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes.

075

ille e concilio multis cum milibus ibat

076

ad tumulum magna medius comitante caterva

077

hic duo rite mero libans carchesia Baccho

078

fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro,

079

purpureosque iacit flores ac talia fatur:

080

'salve, sancte parens, iterum salvete, recepti

081

nequiquam cineres animaeque umbraeque paternae.

082

non licuit finis Italos fataliaque arva

083

nec tecum Ausonium, quicumque est, quaerere Thybrim.'

084

dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis

085

septem ingens gyros, septena volumina traxit

086

amplexus placide tumulum lapsusque per aras,

087

caeruleae cui terga notae maculosus et auro

088

squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus

089

mille iacit varios adverso sole colores.

090

obstipuit visu Aeneas. ille agmine longo

091

tandem inter pateras et levia pocula serpens

092

libavitque dapes rursusque innoxius imo

093

successit tumulo et depasta altaria liquit.

094

hoc magis inceptos genitori instaurat honores,

095

incertus geniumne loci famulumne parentis

096

esse putet; caedit binas de more bidentis

097

totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos,

098

vinaque fundebat pateris animamque vocabat

099

Anchisae magni manisque Acheronte remissos.

100

nec non et socii, quae cuique est copia, laeti

101

dona ferunt, onerant aras mactantque iuvencos;

102

ordine aena locant alii fusique per herbam

103

subiciunt veribus prunas et viscera torrent.

104

Exspectata dies aderat nonamque serena

105

Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant,

106

famaque finitimos et clari nomen Acestae

107

excierat: laeto complerant litora coetu

108

visuri Aeneadas, pars et certare parati.

109

munera principio ante oculos circoque locantur

110

in medio, sacri tripodes viridesque coronae

111

et palmae pretium victoribus, armaque et ostro

112

perfusae vestes, argenti aurique talentum;

113

et tuba commissos medio canit aggere ludos.

114

Prima pares ineunt gravibus certamina remis

115

quattuor ex omni delectae classe carinae.

116

velocem Mnestheus agit acri remige Pristim,

117

mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi,

118

ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram,

119

urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu

120

impellunt, terno consurgunt ordine remi;

121

Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen,

122

Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus

123

caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti.

124

Est procul in pelago saxum spumantia contra

125

litora, quod tumidis summersum tunditur olim

126

fluctibus hiberni condunt ubi sidera Cori;

127

tranquillo silet immotaque attollitur unda

128

campus et apricis statio gratissima mergis.

129

hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam

130

constituit signum nautis pater, unde reverti

131

scirent et longos ubi circumflectere cursus.

132

tum loca sorte legunt ipsique in puppibus auro

133

ductores longe effulgent ostroque decori;

134

cetera populea velatur fronde iuventus

135

nudatosque umeros oleo perfusa nitescit.

136

considunt transtris, intentaque bracchia remis;

137

intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit

138

corda pavor pulsans laudumque arrecta cupido.

139

inde ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,

140

haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor

141

nauticus, adductis spumant freta versa lacertis.

142

infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit

143

convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.

144

non tam praecipites biiugo certamine campum

145

corripuere ruuntque effusi carcere currus,

146

nec sic immissis aurigae undantia lora

147

concussere iugis pronique in verbera pendent.

148

tum plausu fremituque virum studiisque faventum

149

consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant

150

litora, pulsati colles clamore resultant.

151

Effugit ante alios primisque elabitur undis

152

turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus

153

consequitur, melior remis, sed pondere pinus

154

tarda tenet. post hos aequo discrimine Pristis

155

Centaurusque locum tendunt superare priorem;

156

et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens

157

Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur

158

frontibus et longa sulcant vada salsa carina.

159

iamque propinquabant scopulo metamque tenebant

160

cum princeps medioque Gyas in gurgite victor

161

rectorem navis compellat voce Menoeten:

162

'quo tantum mihi dexter abis ? huc derige gressum;

163

litus ama et laeva stringat sine palmula cautes;

164

altum alii teneant.' dixit; sed caeca Menoetes

165

saxa timens proram pelagi detorquet ad undas.

166

'quo diversus abis?' iterum 'pete saxa, Menoete!'

167

cum clamore Gyas revocabat, et ecce Cloanthum

168

respicit instantem tergo et propiora tenentem.

169

ille inter navemque Gyae scopulosque sonantis

170

radit iter laevum interior subitoque priorem

171

praeterit et metis tenet aequora tuta relictis.

172

tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens

173

nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten

174

oblitus decorisque sui sociumque salutis

175

in mare praecipitem puppi deturbat ab alta;

176

ipse gubernaclo rector subit, ipse magister

177

hortaturque viros clavumque ad litora torquet.

178

at gravis ut fundo vix tandem redditus imo est

179

iam senior madidaque fluens in veste Menoetes

180

summa petit scopuli siccaque in rupe resedit.

181

illum et labentem Teucri et risere natantem

182

et salsos rident revomentem pectore fluctus.

183

Hic laeta extremis spes est accensa duobus,

184

Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.

185

Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat,

186

nec tota tamen ille prior praeeunte carina;

187

parte prior, partim rostro premit aemula Pristis.

188

at media socios incedens nave per ipsos

189

hortatur Mnestheus: 'nunc, nunc insurgite remis,

190

Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema

191

delegi comites; nunc illas promite viris,

192

nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi

193

Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis.

194

non iam prima peto Mnestheus neque vincere certo

195

(quamquam o ! - sed superent quibus hoc, Neptune, dedisti),

196

extremos pudeat rediisse: hoc vincite, cives,

197

et prohibete nefas.' olli certamine summo

198

procumbunt: vastis tremit ictibus aerea puppis

199

subtrahiturque solum, tum creber anhelitus artus

200

aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis.

201

attulit ipse viris optatum casus honorem.

202

namque furens animi dum proram ad saxa suburget

203

interior spatioque subit Sergestus iniquo,

204

infelix saxis in procurrentibus haesit.

205

concussae cautes et acuto in murice remi

206

obnixi crepuere inlisaque prora pependit.

207

consurgunt nautae et magno clamore morantur

208

ferratasque trudes et acuta cuspide contos

209

expediunt fractosque legunt in gurgite remos.

210

at laetus Mnestheus successuque acrior ipso

211

agmine remorum celeri ventisque vocatis

212

prona petit maria et pelago decurrit aperto.

213

qualis spelunca subito commota columba,

214

cui domus et dulces latebroso in pumice nidi,

215

fertur in arva volans plausumque exterrita pennis

216

dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto

217

radit iter liquidum celeris neque commovet alas:

218

sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis

219

aequora, sic illam fert impetus ipse volantem.

220

et primum in scopulo luctantem deserit alto

221

Sergestum brevibusque vadis frustraque vocantem

222

auxilia et fractis discentem currere remis.

223

inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram

224

consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est.

225

Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus:

226

quem petit et summis adnixus viribus urget.

227

tum vero ingeminat clamor cunctique sequentem

228

instigant studiis, resonatque fragoribus aether.

229

hi proprium decus et partum indignantur honorem

230

ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci;

231

hos successus alit: possunt, quia posse videntur.

232

et fors aequatis cepissent praemia rostris,

233

ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus

234

fudissetque preces divosque in vota vocasset:

235

' di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro,

236

vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum

237

constituam ante aras voti reus, extaque salsos

238

proiciam in fluctus et vina liquentia fundam.'

239

dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis

240

Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo,

241

et pater ipse manu magna Portunus euntem

242

impulit: illa noto citius volucrique sagitta

243

ad terram fugit et portu se condidit alto.

244

Tum satus Anchisa cunctis ex more vocatis

245

victorem magna praeconis voce Cloanthum

246

declarat viridique advelat tempora lauro,

247

muneraque in navis ternos optare iuvencos

248

vinaque et argenti magnum dat ferre talentum.

249

ipsis praecipuos ductoribus addit honores:

250

victori chlamydem auratam, quam plurima circum

251

purpura Maeandro duplici Meliboea cucurrit,

252

intextusque puer frondosa regius Ida

253

velocis iaculo cervos cursuque fatigat

254

acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida

255

sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis:

256

longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt

257

custodes, saevitque canum latratus in auras.

258

at qui deinde locum tenuit virtute secundum,

259

levibus huic hamis consertam auroque trilicem

260

loricam, quam Demoleo detraxerat ipse

261

victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto,

262

donat habere, viro decus et tutamen in armis.

263

vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant

264

multiplicem conixi umeris; indutus at olim

265

Demoleos cursu palantis Troas agebat.

266

tertia dona facit geminos ex aere lebetas

267

cymbiaque argento perfecta atque aspera signis.

268

iamque adeo donati omnes opibusque superbi

269

puniceis ibant evincti tempora taenis,

270

cum saevo e scopulo multa vix arte revulsus

271

amissis remis atque ordine debilis uno

272

inrisam sine honore ratem Sergestus agebat.

273

qualis saepe viae deprensus in aggere serpens,

274

aerea quem obliquum rota transiit aut gravis ictu

275

seminecem liquit saxo lacerumque viator;

276

nequiquam longos fugiens dat corpore tortus

277

parte ferox ardensque oculis et sibila colla

278

arduus attollens; pars vulnere clauda retentat

279

nexantem nodis seque in sua membra plicantem:

280

tali remigio navis se tarda movebat;

281

vela facit tamen et velis subit ostia plenis.

282

Sergestum Aeneas promisso munere donat

283

servatam ob navem laetus sociosque reductos.

284

olli serva datur operum haud ignara Minervae,

285

Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati.

286

Hoc pius Aeneas misso certamine tendit

287

gramineum in campum, quem collibus undique curvis

288

cingebant silvae, mediaque in valle theatri

289

circus erat; quo se multis cum milibus heros

290

consessu medium tulit exstructoque resedit.

291

hic, qui forte velint rapido contendere cursu,

292

invitat pretiis animos, et praemia ponit.

293

undique conveniunt Teucri mixtique Sicani,

294

Nisus et Euryalus primi,

295

Euryalus forma insignis viridique iuventa,

296

Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus

297

regius egregia Priami de stirpe Diores;

298

hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan,

299

alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis:

300

tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque,

301

adsueti silvis, comites senioris Acestae;

302

multi praeterea, quos fama obscura recondit.

303

Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus:

304

'accipite haec animis laetasque advertite mentes.

305

nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit.

306

Gnosia bina dabo levato lucida ferro

307

spicula caelatamque argento ferre bipennem;

308

omnibus hic erit unus honos. tres praemia primi

309

accipient flavaque caput nectentur oliva.

310

primus equum phaleris insignem victor habeto;

311

alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis

312

Threiciis, lato quam circum amplectitur auro

313

balteus et tereti subnectit fibula gemma;

314

tertius Argolica hac galea contentus abito.'

315

Haec ubi dicta, locum capiunt signoque repente

316

corripiunt spatia audito limenque relinquunt,

317

effusi nimbo similes: simul ultima signant.

318

primus abit longeque ante omnia corpora Nisus

319

emicat et ventis et fulminis ocior alis;

320

proximus huic, longo sed proximus intervallo,

321

insequitur Salius; spatio post deinde relicto

322

tertius Euryalus;

323

Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso

324

ecce volat calcemque terit iam calce Diores

325

incumbens umero, spatia et si plura supersint

326

transeat elapsus prior ambiguumque relinquat.

327

iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam

328

finem adventabant, levi cum sanguine Nisus

329

labitur infelix, caesis ut forte iuvencis

330

fusus humum viridisque super madefecerat herbas.

331

hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso

332

haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso

333

concidit immundoque fimo sacroque cruore.

334

non tamen Euryali, non ille oblitus amorum:

335

nam sese opposuit Salio per lubrica surgens,

336

ille autem spissa iacuit revolutus harena:

337

emicat Euryalus et munere victor amici

338

prima tenet, plausuque volat fremituque secundo.

339

post Helymus subit et nunc tertia palma Diores.

340

hic totum caveae consessum ingentis et ora

341

prima patrum magnis Salius clamoribus implet,

342

ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem.

343

tutatur favor Euryalum lacrimaeque decorae,

344

gratior et pulchro veniens in corpore virtus.

345

adiuvat et magna proclamat voce Diores,

346

qui subiit palmae frustraque ad praemia venit

347

ultima, si primi Salio reddentur honores.

348

tum pater Aeneas 'vestra' inquit 'munera vobis

349

certa manent, pueri et palmam movet ordine nemo;

350

me liceat casus miserari insontis amici'

351

sic fatus tergum Gaetuli immane leonis

352

dat Salio villis onerosum atque unguibus aureis.

353

hic Nisus 'si tanta ' inquit 'sunt praemia victis,

354

et te lapsorum miseret, quae munera Niso

355

digna dabis, primam merui qui laude coronam

356

ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset?'

357

et simul his dictis faciem ostentabat et udo

358

turpia membra fimo. risit pater optimus olli

359

et clipeum efferri iussit, Didymaonis artis,

360

Neptuni sacro Danais de poste refixum.

361

hoc iuvenem egregium praestanti munere donat.

362

Post, ubi confecti cursus et dona peregit:

363

' nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens,

364

adsit et evinctis attollat bracchia palmis.'

365

sic ait, et geminum pugnae proponit honorem,

366

victori velatum auro vittisque iuvencum,

367

ensem atque insignem galeam solacia victo.

368

nec mora; continuo vastis cum viribus effert

369

ora Dares magnoque virum se murmure tollit,

370

solus qui Paridem solitus contendere contra,

371

idemque ad tumulum quo maximus occubat Hector

372

victorem Buten immani corpore, qui se

373

Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat,

374

perculit et fulva moribundum extendit harena.

375

talis prima Dares caput altum in proelia tollit

376

ostenditque umeros latos alternaque iactat

377

bracchia protendens et verberat ictibus auras.

378

quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto

379

audet adire virum manibusque inducere caestus.

380

ergo alacris cunctosque putans excedere palma

381

Aeneae stetit ante pedes, nec plura moratus

382

tum laeva taurum cornu tenet atque ita fatur:

383

'nate dea, si nemo audet se credere pugnae,

384

quae finis standi? quo me decet usque teneri?

385

ducere dona iube.' cuncti simul ore fremebant

386

Dardanidae reddique viro promissa iubebant.

387

Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes,

388

proximus ut viridante toro consederat herbae:

389

'Entelle, heroum quondam fortissime frustra,

390

tantane tam patiens nullo certamine tolli

391

dona sines? ubi nunc nobis deus ille (magister

392

nequiquam memoratus) Eryx? ubi fama per omnem

393

Trinacriam et spolia illa tuis pendentia tectis?'

394

ille sub haec: 'non laudis amor nec gloria cessit

395

pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta

396

sanguis hebet frigentque effetae in corpore vires.

397

si mihi quae quondam fuerat quaque improbus iste

398

exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas,

399

haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco

400

venissem, nec dona moror.' sic deinde locutus

401

in medium geminos immani pondere caestus

402

proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus

403

ferre manum duroque intendere bracchia tergo.

404

obstipuere animi: tantorum ingentia septem

405

terga boum plumbo insuto ferroque rigebant.

406

ante omnis stupet ipse Dares longeque recusat,

407

magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa

408

huc illuc vinclorum immensa volumina versat.

409

tum senior talis referebat pectore voces:

410

'quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma

411

vidisset tristemque hoc ipso in litore pugnam ?

412

haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat

413

(sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro),

414

his magnum Alciden contra stetit his ego suetus,

415

dum melior viris sanguis dabat, aemula necdum

416

temporibus geminis canebat sparsa senectus.

417

sed si nostra Dares haec Troius arma recusat

418

idque pio sedet Aeneae, probat auctor Acestes,

419

aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto

420

(solve metus), et tu Troianos exue caestus.'

421

haec fatus duplicem ex umeris reiecit amictum

422

et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque

423

exuit atque ingens media consistit harena.

424

tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos

425

et paribus palmas amborum innexuit armis.

426

constitit in digitos extemplo arrectus uterque

427

bracchiaque ad superas interritus extulit auras.

428

abduxere retro longe capita ardua ab ictu

429

immiscentque manus manibus pugnamque lacessunt,

430

ille pedum melior motu fretusque iuventa,

431

hic membris et mole valens; sed tarda trementi

432

genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus.

433

multa viri nequiquam inter se vulnera iactant,

434

multa cavo lateri ingeminant et pectore vastos

435

dant sonitus, erratque auris et tempora circum

436

crebra manus, duro crepitant sub vulnere malae.

437

stat gravis Entellus nisuque immotus eodem

438

corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit.

439

ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem

440

aut montana sedet circum castella sub armis,

441

nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat

442

arte locum et variis adsultibus inritus urget.

443

ostendit dextram insurgens Entellus et alte

444

extulit: ille ictum venientem a vertice velox

445

praevidit celerique elapsus corpore cessit;

446

Entellus viris in ventum effudit et ultro

447

ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto

448

concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho

449

aut Ida in magna radicibus eruta pinus.

450

consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes;

451

it clamor caelo primusque accurrit Acestes

452

aequaevumque ab humo miserans attollit amicum.

453

at non tardatus casu neque territus heros

454

acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira;

455

tum pudor incendit viris et conscia virtus,

456

praecipitemque Daren ardens agit aequore toto

457

nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra.

458

nec mora nec requies: quam multa grandine nimbi

459

culminibus crepitant, sic densis ictibus heros

460

creber utraque manu pulsat versatque Dareta.

461

Tum pater Aeneas procedere longius iras

462

et saevire animis Entellum haud passus acerbis,

463

sed finem imposuit pugnae fessumque Dareta

464

eripuit mulcens dictis ac talia fatur:

465

'infelix, quae tanta animum dementia cepit?

466

non viris alias conversaque numina sentis ?

467

cede deo.' dixitque et proelia voce diremit.

468

ast illum fidi aequales genua aegra trahentem

469

iactantemque utroque caput crassumque cruorem

470

ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes

471

ducunt ad navis; galeamque ensemque vocati

472

accipiunt, palmam Entello taurumque relinquunt.

473

hic victor superans animis tauroque superbus

474

' nate dea, vosque haec ' inquit ' cognoscite, Teucri,

475

et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires

476

et qua servetis revocatum a morte Dareta.'

477

dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci

478

qui donum astabat pugnae, durosque reducta

479

libravit dextra media inter cornua caestus

480

arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro:

481

sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos.

482

ille super talis effundit pectore voces:

483

'hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis

484

persolvo; hic victor caestus artemque repono.'

485

Protinus Aeneas celeri certare sagitta

486

invitat qui forte velint et praemia dicit,

487

ingentique manu malum de nave Seresti

488

erigit et volucrem traiecto in fune columbam,

489

quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto.

490

convenere viri deiectamque aerea sortem

491

accepit galea; et primus clamore secundo

492

Hyrtacidae ante omnis exit locus Hippocoontis;

493

quem modo navali Mnestheus certamine victor

494

consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva

495

tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater,

496

Pandare, qui quondam iussus confundere foedus

497

in medios telum torsisti primus Achivos.

498

extremus galeaque ima subsedit Acestes,

499

ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem.

500

tum validis flexos incurvant viribus arcus

501

pro se quisque viri et depromunt tela pharetris,

502

primaque per caelum nervo stridente sagitta

503

Hyrtacidae iuvenis volucris diverberat auras,

504

et venit adversique infigitur arbore mali.

505

intremuit malus timuitque exterrita pennis

506

ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu.

507

post acer Mnestheus adducto constitit arcu

508

alta petens, pariterque oculos telumque tetendit.

509

ast ipsam miserandus avem contingere ferro

510

non valuit; nodos et vincula linea rupit

511

quis innexa pedem malo pendebat ab alto;

512

illa Notos atque alta volans in nubila fugit.

513

tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato

514

tela tenens, fratrem Eurytion in vota vocavit,

515

iam vacuo laetam caelo speculatus et alis

516

plaudentem nigra figit sub nube columbam.

517

decidit exanimis vitamque reliquit in astris

518

aetheriis fixamque refert delapsa sagittam.

519

Amissa solus palma superabat Acestes,

520

qui tamen aerias telum contorsit in auras

521

ostentans artemque pater arcumque sonantem.

522

hic oculis subitum obicitur magnoque futurum

523

augurio monstrum; docuit post exitus ingens

524

seraque terrifici cecinerunt omina vates.

525

namque volans liquidis in nubibus arsit harundo

526

signavitque viam flammis tenuisque recessit

527

consumpta in ventos: caelo ceu saepe refixa

528

transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt.

529

attonitis haesere animis superosque precati

530

Trinacrii Teucrique viri, nec maximus omen

531

abnuit Aeneas, sed laetum amplexus Acesten

532

muneribus cumulat magnis ac talia fatur:

533

'sume pater; nam te voluit rex magnus Olympi

534

talibus auspiciis exsortem ducere honores.

535

ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis,

536

cratera impressum signis, quem Thracius olim

537

Anchisae genitori in magno munere Cisseus

538

ferre sui dederat monimentum et pignus amoris.'

539

sic fatus cingit viridanti tempora lauro

540

et primum ante omnis victorem appellat Acesten.

541

nec bonus Eurytion praelato invidit honori,

542

quamvis solus avem caelo deiecit ab alto.

543

proximus ingreditur donis qui vincula rupit,

544

extremus volucri qui fixit harundine malum.

545

At pater Aeneas nondum certamine misso

546

custodem ad sese comitemque impubis Iuli

547

Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem:

548

' vade age et Ascanio, si iam puerile paratum

549

agmen habet secum cursusque instruxit equorum,

550

ducat avo turmas et sese ostendat in armis

551

dic' ait. ipse omnem longo discedere circo

552

infusum populum et campos iubet esse patentis.

553

incedunt pueri pariterque ante ora parentum

554

frenatis lucent in equis, quos omnis euntis

555

Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus.

556

omnibus in morem tonsa coma pressa corona;

557

cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro,

558

pars levis umero pharetras; it pectore summo

559

flexilis obtorti per collum circulus auri.

560

tres equitum numero turmae ternique vagantur

561

ductores; pueri bis seni quemque secuti

562

agmine partito fulgent paribusque magistris.

563

una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem

564

nomen avi referens Priamus, tua clara, Polite,

565

progenies, auctura Italos; quem Thracius albis

566

portat equus bicolor maculis, vestigia primi

567

alba pedis frontemque ostentans arduus albam.

568

alter Atys, genus unde Atii duxere Latini,

569

parvus Atys pueroque puer dilectus Iulo.

570

extremus formaque ante omnis pulcher Iulus

571

Sidonio est invectus equo, quem candida Dido

572

esse sui dederat monimentum et pignus amoris.

573

cetera Trinacriis pubes senioris Acestae

574

fertur equis.

575

excipiunt plausu pavidos gaudentque tuentes

576

Dardanidae, veterumque agnoscunt ora parentum.

577

postquam omnem laeti consessum oculosque suorum

578

lustravere in equis, signum clamore paratis

579

Epytides longe dedit insonuitque flagello.

580

olli discurrere pares atque agmina terni

581

diductis solvere choris, rursusque vocati

582

convertere vias infestaque tela tulere.

583

inde alios ineunt cursus aliosque recursus

584

adversi spatiis, alternosque orbibus orbis

585

impediunt pugnaeque cient simulacra sub armis;

586

et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt

587

infensi, facta pariter nunc pace feruntur.

588

ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta

589

parietibus textum caecis iter ancipitemque

590

mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi

591

frangeret indeprensus et inremeabilis error:

592

haud alio Teucrum nati vestigia cursu

593

impediunt texuntque fugas et proelia ludo,

594

delphinum similes qui per maria umida nando

595

Carpathium Libycumque secant [luduntque per undas].

596

hunc morem cursus atque haec certamina primus

597

Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam,

598

rettulit et priscos docuit celebrare Latinos,

599

quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes;

600

Albani docuere suos; hinc maxima porro

601

accepit Roma et patrium servavit honorem;

602

Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen.

603

hac celebrata tenus sancto certamina patri.

604

Hinc primum Fortuna fidem mutata novavit.

605

dum variis tumulo referunt sollemnia ludis,

606

Irim de caelo misit Saturnia Iuno

607

Iliacam ad classem ventosque aspirat eunti,

608

multa movens necdum antiquum saturata dolorem.

609

illa viam celerans per mille coloribus arcum

610

nulli visa cito decurrit tramite virgo.

611

conspicit ingentem concursum et litora lustrat

612

desertosque videt portus classemque relictam.

613

at procul in sola secretae Troades acta

614

amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum

615

pontum aspectabant flentes. heu tot vada fessis

616

et tantum superesse maris, vox omnibus una.

617

urbem orant, taedet pelagi perferre laborem.

618

ergo inter medias sese haud ignara nocendi

619

conicit et faciemque deae vestemque reponit;

620

fit Beroe, Tmarii coniunx longaeva Dorycli,

621

cui genus et quondam nomen natique fuissent,

622

ac sic Dardanidum mediam se matribus infert.

623

'o miserae, quas non manus' inquit 'Achaica bello

624

traxerit ad letum patriae sub moenibus ! o gens

625

infelix, cui te exitio Fortuna reservat?

626

septima post Troiae excidium iam vertitur aestas,

627

cum freta, cum terras omnis, tot inhospita saxa

628

sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum

629

Italiam sequimur fugientem et volvimur undis.

630

hic Erycis fines fraterni atque hospes Acestes:

631

quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem?

632

o patria et rapti nequiquam ex hoste penates,

633

nullane iam Troiae dicentur moenia? nusquam

634

Hectoreos amnis, Xanthum et Simoenta, videbo?

635

quin agite et mecum infaustas exurite puppis.

636

nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago

637

ardentis dare visa faces: " hic quaerite Troiam;

638

hic domus est" inquit "vobis." iam tempus agi res,

639

nec tantis mora prodigiis. en quattuor arae

640

Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.'

641

haec memorans prima infensum vi corripit ignem

642

sublataque procul dextra conixa coruscat

643

et iacit. arrectae mentes stupefactaque corda

644

Iliadum. hic una e multis, quae maxima natu,

645

Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix:

646

'non Beroe vobis, non haec Rhoeteia, matres,

647

est Dorycli coniunx; divini signa decoris

648

ardentisque notate oculos; qui spiritus illi,

649

quis vultus vocisque sonus vel gressus eunti.

650

ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui

651

aegram, indignantem tali quod sola careret

652

munere nec meritos Anchisae inferret honores.'

653

haec effata.

654

at matres primo ancipites oculisque malignis

655

ambiguae spectare rates miserum inter amorem

656

praesentis terrae fatisque vocantia regna:

657

cum dea se paribus per caelum sustulit alis

658

ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

659

tum vero attonitae monstris actaeque furore

660

conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem

661

(pars spoliant aras), frondem ac virgulta facesque

662

coniciunt. furit immissis Volcanus habenis

663

transtra per et remos et pictas abiete puppis.

664

Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri

665

incensas perfert navis Eumelus, et ipsi

666

respiciunt atram in nimbo volitare favillam.

667

primus et Ascanius, cursus ut laetus equestris

668

ducebat, sic acer equo turbata petivit

669

castra, nec exanimes possunt retinere magistri.

670

' quis furor iste novus ? quo nunc, quo tenditis ' inquit,

671

'heu, miserae cives? non hostem inimicaque castra

672

Argivum, vestras spes uritis. en, ego vester

673

Ascanius!' - galeam ante pedes proiecit inanem,

674

qua ludo indutus belli simulacra ciebat.

675

accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum.

676

ast illae diversa metu per litora passim

677

diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim

678

saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque

679

mutatae agnoscunt excussaque pectore Iuno est.

680

Sed non idcirco flamma atque incendia viris

681

indomitas posuere; udo sub robore vivit

682

stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas

683

est vapor et toto descendit corpore pestis,

684

nec vires heroum infusaque flumina prosunt.

685

tum pius Aeneas umeris abscindere vestem

686

auxilioque vocare deos et tendere palmas:

687

'Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum

688

Troianos, si quid pietas antiqua labores

689

respicit humanos, da flammam evadere classi

690

nunc, pater, et tenuis Teucrum res eripe leto.

691

vel tu, quod superest, infesto fulmine morti,

692

si mereor, demitte tuaque hic obrue dextra.'

693

vix haec ediderat cum effusis imbribus atra

694

tempestas sine more furit tonitruque tremescunt

695

ardua terrarum et campi; ruit aethere toto

696

turbidus imber aqua densisque nigerrimus Austris,

697

implenturque super puppes, semusta madescunt

698

robora, restinctus donec vapor omnis et omnes

699

quattuor amissis servatae a peste carinae.

700

At pater Aeneas casu concussus acerbo

701

nunc huc ingentis, nunc illuc pectore curas

702

mutabat versans, Siculisne resideret arvis

703

oblitus fatorum, Italasne capesseret oras.

704

tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas

705

quem docuit multaque insignem reddidit arte

706

(haec responsa dabat, vel quae portenderet ira

707

magna deum vel quae fatorum posceret ordo) -

708

isque his Aenean solatus vocibus infit:

709

'nate dea, quo fata trahunt retrahuntque sequamur;

710

quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est.

711

est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes:

712

hunc cape consiliis socium et coniunge volentem;

713

huic trade amissis superant qui navibus et quos

714

pertaesum magni incepti rerumque tuarum est;

715

longaevosque senes ac fessas aequore matres

716

et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est

717

delige, et his habeant terris sine moenia fessi;

718

urbem appellabunt permisso nomine Acestam.'

719

Talibus incensus dictis senioris amici

720

tum vero in curas animo diducitur omnis.

721

et Nox atra polum bigis subvecta tenebat:

722

visa dehinc caelo facies delapsa parentis

723

Anchisae subito talis effundere voces:

724

' nate, mihi vita quondam, dum vita manebat,

725

care magis, nate, Iliacis exercite fatis,

726

imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem

727

depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est.

728

consiliis pare quae nunc pulcherrima Nautes

729

dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda,

730

defer in Italiam. gens dura atque aspera cultu

731

debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante

732

infernas accede domos et Averna per alta

733

congressus pete, nate, meos. non me impia namque

734

Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum

735

concilia Elysiumque colo. huc casta Sibylla

736

nigrarum multo pecudum te sanguine ducet.

737

tum genus omne tuum et quae dentur moenia disces.

738

iamque vale; torquet medios Nox umida cursus

739

et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.'

740

dixerat et tenuis fugit ceu fumus in auras.

741

Aeneas 'quo deinde ruis? quo proripis?' inquit,

742

'quem fugis? aut quis te nostris complexibus arcet?'

743

haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignis,

744

Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae

745

farre pio et plena supplex veneratur acerra.

746

Extemplo socios primumque accersit Acesten

747

et Iovis imperium et cari praecepta parentis

748

edocet et quae nunc animo sententia constet.

749

haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes.

750

transcribunt urbi matres populumque volentem

751

deponunt, animos nil magnae laudis egentis.

752

ipsi transtra novant flammisque ambesa reponunt

753

robora navigiis, aptant remosque rudentisque,

754

exigui numero, sed bello vivida virtus.

755

interea Aeneas urbem designat aratro

756

sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam

757

esse iubet. gaudet regno Troianus Acestes

758

indicitque forum et patribus dat iura vocatis.

759

tum vicina astris Erycino in vertice sedes

760

fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos

761

ac lucus late sacer additur Anchiseo.

762

Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris

763

factus honos: placidi straverunt aequora venti

764

creber et aspirans rursus vocat Auster in altum.

765

exoritur procurva ingens per litora fletus;

766

complexi inter se noctemque diemque morantur.

767

ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam

768

visa maris facies et non tolerabile numen,

769

ire volunt omnemque fugae perferre laborem.

770

quos bonus Aeneas dictis solatur amicis

771

et consanguineo lacrimans commendat Acestae.

772

tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam

773

caedere deinde iubet solvique ex ordine funem.

774

ipse caput tonsae foliis evinctus olivae

775

stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos

776

proicit in fluctus ac vina liquentia fundit.

777

prosequitur surgens a puppi ventus euntis;

778

certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.

779

At Venus interea Neptunum exercita curis

780

adloquitur talisque effundit pectore questus:

781

'Iunonis gravis ira neque exsaturabile pectus

782

cogunt me, Neptune, preces descendere in omnis;

783

quam nec longa dies pietas nec mitigat ulla,

784

nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit.

785

non media de gente Phrygum exedisse nefandis

786

urbem odiis satis est nec poenam traxe per omnem

787

reliquias Troiae: cineres atque ossa peremptae

788

insequitur. causas tanti sciat illa furoris.

789

ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis

790

quam molem subito excierit: maria omnia caelo

791

miscuit Aeoliis nequiquam freta procellis,

792

in regnis hoc ausa tuis.

793

per scelus ecce etiam Troianis matribus actis

794

exussit foede puppis et classe subegit

795

amissa socios ignotae linquere terrae.

796

quod superest, oro, liceat dare tuta per undas

797

vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim,

798

si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.'

799

tum Saturnius haec domitor maris edidit alti:

800

'fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis,

801

unde genus ducis. merui quoque; saepe furores

802

compressi et rabiem tantam caelique marisque.

803

nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor,

804

Aeneae mihi cura tui. cum Troia Achilles

805

exanimata sequens impingeret agmina muris,

806

milia multa daret leto, gemerentque repleti

807

amnes nec reperire viam atque evolvere posset

808

in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti

809

congressum Aenean nec dis nec viribus aequis

810

nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo

811

structa meis manibus periurae moenia Troiae.

812

nunc quoque mens eadem perstat mihi; pelle timores.

813

tutus, quos optas, portus accedet Averni.

814

unus erit tantum amissum quem gurgite quaeres;

815

unum pro multis dabitur caput.'

816

his ubi laeta deae permulsit pectora dictis,

817

iungit equos auro genitor, spumantiaque addit

818

frena feris manibusque omnis effundit habenas.

819

caeruleo per summa levis volat aequora curru;

820

subsidunt undae tumidumque sub axe tonanti

821

sternitur aequor aquis, fugiunt vasto aethere nimbi.

822

tum variae comitum facies, immania cete,

823

et senior Glauci chorus Inousque Palaemon

824

Tritonesque citi Phorcique exercitus omnis;

825

laeva tenent Thetis et Melite Panopeaque virgo,

826

Nisaee Spioque Thaliaque Cymodoceque.

827

Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim

828

gaudia pertemptant mentem; iubet ocius omnis

829

attolli malos, intendi bracchia velis.

830

una omnes fecere pedem pariterque sinistros,

831

nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent

832

cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem.

833

princeps ante omnis densum Palinurus agebat

834

agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi.

835

iamque fere mediam caeli Nox umida metam

836

contigerat, placida laxabant membra quiete

837

sub remis fusi per dura sedilia nautae:

838

cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris

839

aera dimovit tenebrosum et dispulit umbras,

840

te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans

841

insonti; puppique deus consedit in alta

842

Phorbanti similis funditque has ore loquelas:

843

' Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem,

844

aequatae spirant aurae, datur hora quieti.

845

pone caput fessosque oculos furare labori.

846

ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.'

847

cui vix attollens Palinurus lumina fatur:

848

'mene salis placidi vultum fluctusque quietos

849

ignorare iubes? mene huic confidere monstro?

850

Aenean credam (quid enim?) fallacibus auris

851

et caelo, totiens deceptus fraude sereni?'

852

talia dicta dabat, clavumque adfixus et haerens

853

nusquam amittebat oculosque sub astra tenebat.

854

ecce deus ramum Lethaeo rore madentem

855

vique soporatum Stygia super utraque quassat

856

tempora, cunctantique natantia lumina solvit.

857

vix primos inopina quies laxaverat artus,

858

et superincumbens cum puppis parte revulsa

859

cumque gubernaclo liquidas proiecit in undas

860

praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem;

861

ipse volans tenuis se sustulit ales ad auras.

862

currit iter tutum non setius aequore classis

863

promissisque patris Neptuni interrita fertur.

864

iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat,

865

difficilis quondam multorumque ossibus albos

866

(tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant),

867

cum pater amisso fluitantem errare magistro

868

sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis

869

multa gemens casuque animum concussus amici:

870

'o nimium caelo et pelago confise sereno,

871

nudus in ignota, Palinure, iacebis harena.'