001

Postquam res Asiae Priamique evertere gentem

002

immeritam visum superis, ceciditque superbum

003

Ilium et omnis humo fumat Neptunia Troia,

004

diversa exsilia et desertas quaerere terras

005

auguriis agimur divum, classemque sub ipsa

006

Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,

007

incerti quo fata ferant, ubi sistere detur,

008

contrahimusque viros. vix prima inceperat aestas

009

et pater Anchises dare fatis vela iubebat,

010

litora cum patriae lacrimans portusque relinquo

011

et campos ubi Troia fuit. feror exsul in altum

012

cum sociis natoque penatibus et magnis dis.

013

Terra procul vastis colitur Mavortia campis

014

(Thraces arant) acri quondam regnata Lycurgo,

015

hospitium antiquum Troiae sociique penates

016

dum fortuna fuit. feror huc et litore curvo

017

moenia prima loco fatis ingressus iniquis

018

Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.

019

Sacra Dionaeae matri divisque ferebam

020

auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem

021

caelicolum regi mactabam in litore taurum.

022

forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo

023

virgulta et densis hastilibus horrida myrtus.

024

accessi viridemque ab humo convellere silvam

025

conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,

026

horrendum et dictu video mirabile monstrum.

027

nam quae prima solo ruptis radicibus arbos

028

vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae

029

et terram tabo maculant. mihi frigidus horror

030

membra quatit gelidusque coit formidine sanguis.

031

rursus et alterius lentum convellere vimen

032

insequor et causas penitus temptare latentis:

033

ater et alterius sequitur de cortice sanguis.

034

multa movens animo Nymphas venerabar agrestis

035

Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,

036

rite secundarent visus omenque levarent.

037

tertia sed postquam maiore hastilia nisu

038

adgredior genibusque adversae obluctor harenae

039

(eloquar an sileam?) gemitus lacrimabilis imo

040

auditur tumulo et vox reddita fertur ad auris:

041

'quid miserum, Aenea, laceras? iam parce sepulto,

042

parce pias scelerare manus. non me tibi Troia

043

externum tulit aut cruor hic de stipite manat.

044

heu fuge crudelis terras, fuge litus avarum:

045

nam Polydorus ego. hic confixum ferrea texit

046

telorum seges et iaculis increvit acutis.'

047

tum vero ancipiti mentem formidine pressus

048

obstipui steteruntque comae et vox faucibus haesit.

049

Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno

050

infelix Priamus furtim mandarat alendum

051

Threicio regi, cum iam diffideret armis

052

Dardaniae cingique urbem obsidione videret.

053

ille, ut opes fractae Teucrum et Fortuna recessit,

054

res Agamemnonias victriciaque arma secutus

055

fas omne abrumpit: Polydorum obtruncat, et auro

056

vi potitur. quid non mortalia pectora cogis,

057

auri sacra fames ! postquam pavor ossa reliquit,

058

delectos populi ad proceres primumque parentem

059

monstra deum refero, et quae sit sententia posco.

060

omnibus idem animus, scelerata excedere terra,

061

linqui pollutum hospitium et dare classibus Austros.

062

ergo instauramus Polydoro funus: et ingens

063

aggeritur tumulo tellus; stant manibus arae,

064

caeruleis maestae vittis atraque cupresso,

065

et circum Iliades crinem de more solutae;

066

inferimus tepido spumantia cymbia lacte

067

sanguinis et sacri pateras, animamque sepulcro

068

condimus et magna supremum voce ciemus.

069

Inde ubi prima fides pelago, placataque venti

070

dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,

071

deducunt socii navis et litora complent.

072

provehimur portu terraeque urbesque recedunt.

073

sacra mari colitur medio gratissima tellus

074

Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,

075

quam pius arquitenens oras et litora circum

076

errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,

077

immotamque coli dedit et contemnere ventos.

078

huc feror: haec fessos tuto placidissima portu

079

accipit. egressi veneramur Apollinis urbem.

080

rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos,

081

vittis et sacra redimitus tempora lauro

082

occurrit; veterem Anchisen agnovit amicum.

083

iungimus hospitio dextras et tecta subimus.

084

Templa dei saxo venerabar structa vetusto:

085

'da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis

086

et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae

087

Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.

088

quem sequimur? quove ire iubes? ubi ponere sedes?

089

da, pater, augurium atque animis inlabere nostris.'

090

Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,

091

liminaque laurusque dei, totusque moveri

092

mons circum et mugire adytis cortina reclusis

093

summissi petimus terram et vox fertur ad auris:

094

'Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum

095

prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto

096

accipiet reduces. antiquam exquirite matrem.

097

hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris

098

et nati natorum et qui nascentur ab illis.'

099

haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu

100

laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,

101

quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti.

102

tum genitor veterum volvens monimenta virorum

103

'audite, o proceres,' ait 'et spes discite vestras.

104

Creta Iovis magni medio iacet insula ponto,

105

mons Idaeus ubi et gentis cunabula nostrae.

106

centum urbes habitant magnas, uberrima regna,

107

maximus unde pater, si rite audita recordor,

108

Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,

109

optavitque locum regno. nondum Ilium et arces

110

Pergameae steterant; habitabant vallibus imis.

111

hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera

112

Idaeumque nemus, hinc fida silentia sacris,

113

et iuncti currum dominae subiere leones.

114

ergo agite et divum ducunt qua iussa sequamur:

115

placemus ventos et Gnosia regna petamus.

116

nec longo distant cursu: modo Iuppiter adsit,

117

tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.'

118

sic fatus meritos aris mactavit honores,

119

taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo,

120

nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.

121

Fama volat pulsum regnis cessisse paternis

122

Idomenea ducem, desertaque litora Cretae,

123

hoste vacare domum sedesque astare relictas.

124

linquimus Ortygiae portus pelagoque volamus

125

bacchatamque iugis Naxum viridemque Donusam,

126

Olearum niveamque Parum sparsasque per aequor

127

Cycladas, et crebris legimus freta consita terris.

128

nauticus exoritur vario certamine clamor:

129

hortantur socii Cretam proavosque petamus.

130

prosequitur surgens a puppi ventus euntis,

131

et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.

132

ergo avidus muros optatae molior urbis

133

Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem

134

hortor amare focos arcemque attollere tectis.

135

Iamque fere sicco subductae litore puppes;

136

conubiis arvisque novis operata iuventus;

137

iura domosque dabam: subito cum tabida membris

138

corrupto caeli tractu miserandaque venit

139

arboribusque satisque lues et letifer annus.

140

linquebant dulcis animas aut aegra trahebant

141

corpora; tum sterilis exurere Sirius agros,

142

arebant herbae et victum seges aegra negabat.

143

rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso

144

hortatur pater ire mari veniamque precari,

145

quam fessis finem rebus ferat, unde laborum

146

temptare auxilium iubeat, quo vertere cursus.

147

Nox erat et terris animalia somnus habebat:

148

effigies sacrae divum Phrygiique penates,

149

quos mecum ab Troia mediisque ex ignibus urbis

150

extuleram, visi ante oculos astare iacentis

151

in somnis multo manifesti lumine, qua se

152

plena per insertas fundebat luna fenestras;

153

tum sic adfari et curas his demere dictis:

154

'quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,

155

hic canit et tua nos en ultro ad limina mittit.

156

nos te Dardania incensa tuaque arma secuti,

157

nos tumidum sub te permensi classibus aequor,

158

idem venturos tollemus in astra nepotes

159

imperiumque urbi dabimus. tu moenia magnis

160

magna para longumque fugae ne linque laborem.

161

mutandae sedes. non haec tibi litora suasit

162

Delius aut Cretae iussit considere Apollo.

163

est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

164

terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

165

Oenotri coluere viri; nunc fama minores

166

Italiam dixisse ducis de nomine gentem:

167

hae nobis propriae sedes, hinc Dardanus ortus

168

Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.

169

surge age et haec laetus longaevo dicta parenti

170

haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat

171

Ausonias: Dictaea negat tibi Iuppiter arva.'

172

talibus attonitus visis et voce deorum

173

(nec sopor illud erat, sed coram agnoscere vultus

174

velatasque comas praesentiaque ora videbar;

175

tum gelidus toto manabat corpore sudor)

176

corripio e stratis corpus tendoque supinas

177

ad caelum cum voce manus et munera libo

178

intemerata focis. perfecto laetus honore

179

Anchisen facio certum remque ordine pando.

180

agnovit prolem ambiguam geminosque parentis,

181

seque novo veterum deceptum errore locorum.

182

tum memorat: 'nate, Iliacis exercite fatis,

183

sola mihi talis casus Cassandra canebat.

184

nunc repeto haec generi portendere debita nostro

185

et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.

186

sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros

187

crederet? aut quem tum vates Cassandra moveret?

188

cedamus Phoebo et moniti meliora sequamur.'

189

sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.

190

hanc quoque deserimus sedem paucisque relictis

191

vela damus vastumque cava trabe currimus aequor.

192

Postquam altum tenuere rates nec iam amplius ullae

193

tum mihi caeruleus supra caput astitit imber

194

apparent terrae, caelum undique et undique pontus,

195

noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.

196

continuo venti volvunt mare magnaque surgunt

197

aequora, dispersi iactamur gurgite vasto;

198

involvere diem nimbi et nox umida caelum

199

abstulit, ingeminant abruptis nubibus ignes.

200

excutimur cursu et caecis erramus in undis.

201

ipse diem noctemque negat discemere caelo

202

nec meminisse viae media Palinurus in unda.

203

tris adeo incertos caeca caligine soles

204

erramus pelago, totidem sine sidere noctes.

205

quarto terra die primum se attollere tandem

206

visa, aperire procul montis ac volvere fumum.

207

vela cadunt, remis insurgimus; haud mora, nautae

208

adnixi torquent spumas et caerula verrunt.

209

servatum ex undis Strophadum me litora primum

210

excipiunt. Strophades Graio stant nomine dictae

211

insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno

212

Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam

213

clausa domus mensasque metu liquere priores.

214

tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla

215

pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.

216

virginei volucrum vultus, foedissima ventris

217

proluvies uncaeque manus et pallida semper

218

ora fame.

219

huc ubi delati portus intravimus, ecce

220

laeta boum passim campis armenta videmus

221

caprigenumque pecus nullo custode per herbas.

222

inruimus ferro et divos ipsumque vocamus

223

in partem praedamque Iovem; tum litore curvo

224

exstruimusque toros dapibusque epulamur opimis.

225

at subitae horrifico lapsu de montibus adsunt

226

Harpyiae et magnis quatiunt clangoribus alas,

227

diripiuntque dapes contactuque omnia foedant

228

immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.

229

rursum in secessu longo sub rupe cavata

230

[arboribus clausam circum atque horrentibus umbris]

231

instruimus mensas arisque reponimus ignem;

232

rursum ex diverso caeli caecisque latebris

233

turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,

234

polluit ore dapes. sociis tunc arma capessant

235

edico, et dira bellum cum gente gerendum.

236

haud secus ac iussi faciunt tectosque per herbam

237

disponunt ensis et scuta latentia condunt.

238

Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere

239

litora, dat signum specula Misenus ab alta

240

aere cavo. invadunt socii et nova proelia temptant,

241

obscenas pelagi ferro foedare volucris.

242

sed neque vim plumis ullam nec vulnera tergo

243

accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae

244

semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.

245

una in praecelsa consedit rupe Celaeno,

246

infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:

247

'bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,

248

Laomedontiadae, bellumne inferre paratis

249

et patrio Harpyias insontis pellere regno?

250

accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,

251

quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo

252

praedixit, vobis Furiarum ego maxima pando.

253

Italiam cursu petitis ventisque vocatis:

254

ibitis Italiam portusque intrare licebit.

255

sed non ante datam cingetis moenibus urbem

256

quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis

257

ambesas subigat malis absumere mensas.'

258

dixit, et in silvam pennis ablata refugit.

259

at sociis subita gelidus formidine sanguis

260

deriguit: cecidere animi, nec iam amplius armis,

261

sed votis precibusque iubent exposcere pacem,

262

sive deae seu sint dirae obscenaeque volucres.

263

et pater Anchises passis de litore palmis

264

numina magna vocat meritosque indicit honores:

265

'di, prohibete minas; di, talem avertite casum

266

et placidi servate pios.' tum litore funem

267

deripere excussosque iubet laxare rudentis.

268

tendunt vela Noti: fugimus spumantibus undis

269

qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.

270

iam medio apparet fluctu nemorosa Zacynthos

271

Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.

272

effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,

273

et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.

274

mox et Leucatae nimbosa cacumina montis

275

et formidatus nautis aperitur Apollo.

276

hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;

277

ancora de prora iacitur, stant litore puppes.

278

Ergo insperata tandem tellure potiti

279

lustramurque Iovi votisque incendimus aras,

280

Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.

281

exercent patrias oleo labente palaestras

282

nudati socii: iuvat evasisse tot urbes

283

Argolicas mediosque fugam tenuisse per hostis.

284

interea magnum sol circumvolvitur annum

285

et glacialis hiems Aquilonibus asperat undas:

286

aere cavo clipeum, magni gestamen Abantis,

287

postibus adversis figo et rem carmine signo:

288

AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBUS ARMA.

289

linquere tum portus iubeo et considere transtris.

290

certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.

291

protinus aerias Phaeacum abscondimus arces

292

litoraque Epiri legimus portuque subimus

293

Chaonio et celsam Buthroti accedimus urbem.

294

Hic incredibilis rerum fama occupat auris,

295

Priamiden Helenum Graias regnare per urbis

296

coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,

297

et patrio Andromachen iterum cessisse marito.

298

obstipui miroque incensum pectus amore

299

compellare virum et casus cognoscere tantos.

300

progredior portu classis et litora linquens,

301

sollemnis cum forte dapes et tristia dona

302

ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam

303

libabat cineri Andromache manisque vocabat

304

Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem

305

et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.

306

ut me conspexit venientem et Troia circum

307

arma amens vidit, magnis exterrita monstris

308

deriguit visu in medio, calor ossa reliquit;

309

labitur et longo vix tandem tempore fatur:

310

'verane te facies, verus mihi nuntius adfers,

311

nate dea? vivisne? aut, si lux alma recessit,

312

Hector ubi est?' dixit, lacrimasque effudit et omnem

313

implevit clamore locum. vix pauca furenti

314

subicio et raris turbatus vocibus hisco:

315

'vivo equidem vitamque extrema per omnia duco;

316

ne dubita, nam vera vides.

317

heu ! quis te casus deiectam coniuge tanto

318

excipit, aut quae digna satis fortuna revisit,

319

Hectoris Andromache? Pyrrhin conubia servas?'

320

deiecit vultum et demissa voce locuta est:

321

'o felix una ante alias Priameia virgo,

322

hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis

323

iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos

324

nec victoris heri tetigit captiva cubile !

325

nos patria incensa diversa per aequora vectae

326

Stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum

327

servitio enixae tulimus; qui deinde secutus

328

Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos

329

me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.

330

ast illum ereptae magno flammatus amore

331

coniugis et scelerum furiis agitatus Orestes

332

excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.

333

morte Neoptolemi regnorum reddita cessit

334

pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos

335

Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,

336

Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.

337

sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?

338

aut quisnam ignarum nostris deus appulit oris?

339

quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura?

340

quem tibi iam Troia -

341

ecqua tamen puero est amissae cura parentis ?

342

ecquid in antiquam virtutem animosque virilis

343

et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?'

344

talia fundebat lacrimans longosque ciebat

345

incassum fletus, cum sese a moenibus heros

346

Priamides multis Helenus comitantibus adfert,

347

agnoscitque suos laetusque ad limina ducit,

348

et multum lacrimas verba inter singula fundit.

349

procedo et parvam Troiam simulataque magnis

350

Pergama et arentem Xanthi cognomine rivum

351

agnosco, Scaeaeque amplector limina portae.

352

nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur.

353

illos porticibus rex accipiebat in amplis:

354

aulai medio libabant pocula Bacchi

355

impositis auro dapibus, paterasque tenebant.

356

Iamque dies alterque dies processit, et aurae

357

vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro:

358

his vatem adgredior dictis ac talia quaeso:

359

'Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi,

360

qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis

361

et volucrum linguas et praepetis omina pennae,

362

fare age (namque omnis cursum mihi prospera dixit

363

religio, et cuncti suaserunt numine divi

364

Italiam petere et terras temptare repostas;

365

sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno

366

prodigium canit et tristis denuntiat iras

367

obscenamque famem) quae prima pericula vito?

368

quidve sequens tantos possim superare labores?'

369

hic Helenus caesis primum de more iuvencis

370

exorat pacem divum vittasque resolvit

371

sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,

372

ipse manu multo suspensum numine ducit,

373

atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:

374

'Nate dea (nam te maioribus ire per altum

375

auspiciis manifesta fides, sic fata deum rex

376

sortitur volvitque vices, is vertitur ordo),

377

pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres

378

aequora et Ausonio possis considere portu,

379

expediam dictis: prohibent nam cetera Parcae

380

scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.

381

principio Italiam, quam tu iam rere propinquam

382

vicinosque, ignare, paras invadere portus,

383

longa procul longis via dividit invia terris.

384

ante et Trinacria lentandus remus in unda

385

et salis Ausonii lustrandum navibus aequor

386

infernique lacus Aeaeaeque insula Circae,

387

quam tuta possis urbem componere terra.

388

signa tibi dicam, tu condita mente teneto:

389

cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam

390

litoreis ingens inventa sub ilicibus sus

391

triginta capitum fetus enixa iacebit,

392

alba, solo recubans, albi circum ubera nati,

393

is locus urbis erit, requies ea certa laborum.

394

nec tu mensarum morsus horresce futuros:

395

fata viam invenient aderitque vocatus Apollo.

396

has autem terras Italique hanc litoris oram,

397

proxima quae nostri perfunditur aequoris aestu,

398

effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.

399

hic et Narycii posuerunt moenia Locri,

400

et Sallentinos obsedit milite campos

401

Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei

402

parva Philoctetae subnixa Petelia muro.

403

quin ubi transmissae steterint trans aequora classes

404

et positis aris iam vota in litore solves,

405

purpureo velare comas adopertus amictu,

406

ne qua inter sanctos ignis in honore deorum

407

hostilis facies occurrat et omina turbet.

408

hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto;

409

hac casti maneant in religione nepotes.

410

ast ubi digressum Siculae te admoverit orae

411

ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,

412

laeva tibi tellus et longo laeva petantur

413

aequora circuitu; dextrum fuge litus et undas.

414

haec loca vi quondam et vasta convulsa ruina

415

(tantum aevi longinqua valet mutare vetustas)

416

dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus

417

una foret: venit medio vi pontus et undis

418

Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes

419

litore diductas angusto interluit aestu.

420

dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis

421

obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos

422

sorbet in abruptum fluctus rursusque sub auras

423

erigit alternos, et sidera verberat unda.

424

at Scyllam caecis cohibet spelunca latebris

425

ora exsertantem et navis in saxa trahentem.

426

prima hominis facies et pulchro pectore virgo

427

pube tenus, postrema immani corpore pistrix

428

delphinum caudas utero commissa luporum.

429

praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni

430

cessantem, longos et circumflectere cursus,

431

quam semel informem vasto vidisse sub antro

432

Scyllam et caeruleis canibus resonantia saxa

433

praeterea, si qua est Heleno prudentia vati,

434

si qua fides, animum si veris implet Apollo,

435

unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum

436

praedicam et repetens iterumque iterumque monebo,

437

Iunonis magnae primum prece numen adora,

438

Iunoni cane vota libens dominamque potentem

439

supplicibus supera donis: sic denique victor

440

Trinacria finis Italos mittere relicta.

441

huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem

442

divinosque lacus et Averna sonantia silvis,

443

insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima

444

fata canit foliisque notas et nomina mandat.

445

quaecumque in foliis descripsit carmina virgo

446

digerit in numerum atque antro seclusa relinquit:

447

illa manent immota locis neque ab ordine cedunt.

448

verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus

449

impulit et teneras turbavit ianua frondes,

450

numquam deinde cavo volitantia prendere saxo

451

nec revocare situs aut iungere carmina curat.

452

inconsulti abeunt sedemque odere Sibyllae.

453

hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,

454

quamvis increpitent socii et vi cursus in altum

455

vela vocet, possisque sinus implere secundos,

456

quin adeas vatem precibusque oracula poscas,

457

ipsa canat vocemque volens atque ora resolvat.

458

illa tibi Italiae populos venturaque bella

459

et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem

460

expediet, cursusque dabit venerata secundos.

461

haec sunt quae nostra liceat te voce moneri.

462

vade age et ingentem factis fer ad aethera Troiam.'

463

Quae postquam vates sic ore effatus amico est,

464

dona dehinc auro gravia sectoque elephanto

465

imperat ad navis ferri, stipatque carinis

466

ingens argentum Dodonaeosque lebetas,

467

loricam consertam hamis auroque trilicem,

468

et conum insignis galeae cristasque comantis,

469

arma Neoptolemi. sunt et sua dona parenti.

470

addit equos, additque duces,

471

remigium supplet, socios simul instruit armis.

472

Interea classem velis aptare iubebat

473

Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.

474

quem Phoebi interpres multo compellat honore:

475

'coniugio, Anchisa, Veneris dignate superbo,

476

cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,

477

ecce tibi Ausoniae tellus: hanc arripe velis.

478

et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est:

479

Ausoniae pars illa procul quam pandit Apollo.

480

vade,' ait 'o felix nati pietate. quid ultra

481

provehor et fando surgentis demoror Austros?'

482

nec minus Andromache digressu maesta supremo

483

fert picturatas auri subtemine vestis

484

et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore)

485

textilibusque onerat donis, ac talia fatur

486

'accipe et haec, manuum tibi quae monimenta mearum

487

sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,

488

coniugis Hectoreae. cape dona extrema tuorum,

489

o mihi sola mei super Astyanactis imago.

490

sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;

491

et nunc aequali tecum pubesceret aevo.'

492

hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:

493

'vivite felices, quibus est fortuna peracta

494

iam sua: nos alia ex alius in fata vocamur.

495

vobis parta quies: nullum maris aequor arandum,

496

arva neque Ausoniae semper cedentia retro

497

quaerenda. effigiem Xanthi Troiamque videtis

498

quam vestrae fecere manus, melioribus, opto,

499

auspiciis, et quae fuerit minus obvia Grais.

500

si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva

501

intraro gentique meae data moenia cernam,

502

cognatas urbes olim populosque propinquos,

503

Epiro Hesperiam (quibus idem Dardanus auctor

504

atque idem casus), unam faciemus utramque

505

Troiam animis: maneat nostros ea cura nepotes.'

506

Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,

507

unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.

508

sol ruit interea et montes umbrantur opaci.

509

sternimur optatae gremio telluris ad undam

510

sortiti remos passimque in litore sicco

511

corpora curamus: fessos sopor inrigat artus.

512

necdum orbem medium nox Horis acta subibat:

513

haud segnis strato surgit Palinurus et omnis

514

explorat ventos atque auribus aera captat;

515

sidera cuncta notat tacito labentia caelo,

516

Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones

517

armatumque auro circumspicit Oriona

518

postquam cuncta videt caelo constare sereno,

519

dat clarum e puppi signum: nos castra movemus

520

temptamusque viam et velorum pandimus alas.

521

Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis

522

cum procul obscuros collis humilemque videmus

523

Italiam. Italiam primus conclamat Achates,

524

Italiam laeto socii clamore salutant.

525

tum pater Anchises magnum cratera corona

526

induit implevitque mero, divosque vocavit

527

stans celsa in puppi:

528

'di maris et terrae tempestatumque potentes,

529

ferte viam vento facilem et spirate secundi.'

530

crebrescunt optatae aurae portusque patescit

531

iam propior, templumque apparet in arce Minervae.

532

vela legunt socii et proras ad litora torquent.

533

portus ab euroo fluctu curvatus in arcum,

534

obiectae salsa spumant aspergine cautes,

535

ipse latet: gemino dimittunt bracchia muro

536

turriti scopuli refugitque ab litore templum.

537

quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi

538

tondentis campum late, candore nivali.

539

et pater Anchises 'bellum, o terra hospita, portas:

540

bello armantur equi, bellum haec armenta minantur.

541

sed tamen idem olim curru succedere sueti

542

quadripedes et frena iugo concordia ferre:

543

spes et pacis ' ait. tum numina sancta precamur

544

Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis,

545

et capita ante aras Phrygio velamur amictu,

546

praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite

547

Iunoni Argivae iussos adolemus honores.

548

Haud mora, continuo perfectis ordine votis

549

cornua velatarum obvertimus antemnarum,

550

Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.

551

hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti

552

cernitur, attollit se diva Lacinia contra,

553

Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.

554

tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,

555

et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa

556

audimus longe fractasque ad litora voces,

557

exsultantque vada atque aestu miscentur harenae.

558

et pater Anchises ' nimirum hic illa Charybdis:

559

hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.

560

eripite, o socii, pariterque insurgite remis.'

561

haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem

562

contorsit laevas proram Palinurus ad undas;

563

laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.

564

tollimur in caelum curvato gurgite, et idem

565

subducta ad manis imos desedimus unda.

566

ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere,

567

ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.

568

interea fessos ventus cum sole reliquit,

569

ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.

570

Portus ab accessu ventorum immotus et ingens

571

ipse: sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis,

572

interdumque atram prorumpit ad aethera nubem

573

turbine fumantem piceo et candente favilla,

574

attollitque globos flammarum et sidera lambit,

575

interdum scopulos avulsaque viscera montis

576

erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras

577

cum gemitu glomerat fundoque exaestuat imo.

578

fama est Enceladi semustum fulmine corpus

579

urgeri mole hac, ingentemque insuper Aetnam

580

impositam ruptis flammam exspirare caminis,

581

et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem

582

murmure Trinacriam et caelum subtexere fumo.

583

noctem illam tecti silvis immania monstra

584

perferimus, nec quae sonitum det causa videmus.

585

nam neque erant astrorum ignes nec lucidus aethra

586

siderea polus, obscuro sed nubila caelo,

587

et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.

588

Postera iamque dies primo surgebat Eoo

589

umentemque Aurora polo dimoverat umbram,

590

cum subito e silvis macie confecta suprema

591

ignoti nova forma viri miserandaque cultu

592

procedit supplexque manus ad litora tendit.

593

respicimus. dira inluvies immissaque barba,

594

consertum tegimen spinis: at cetera Graius,

595

et quondam patriis ad Troiam missus in armis.

596

isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit

597

arma procul, paulum aspectu conterritus haesit

598

continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps

599

cum fletu precibusque tulit: 'per sidera testor,

600

per superos atque hoc caeli spirabile lumen,

601

tollite me, Teucri; quascumque abducite terras:

602

hoc sat erit. scio me Danais e classibus unum

603

et bello Iliacos fateor petiisse penatis.

604

pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,

605

spargite me in fluctus vastoque immergite ponto;

606

si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.'

607

dixerat et genua amplexus genibusque volutans

608

haerebat. qui sit fari, quo sanguine cretus,

609

hortamur, quae deinde agitet fortuna fateri.

610

ipse pater dextram Anchises haud multa moratus

611

dat iuveni atque animum praesenti pignore firmat.

612

ille haec deposita tandem formidine fatur:

613

'sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,

614

nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto

615

paupere (mansissetque utinam fortuna !) profectus.

616

hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,

617

immemores socii vasto Cyclopis in antro

618

deseruere. domus sanie dapibusque cruentis,

619

intus opaca, ingens. ipse arduus, altaque pulsat

620

sidera (di talem terris avertite pestem !)

621

nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli;

622

visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.

623

vidi egomet duo de numero cum corpora nostro

624

prensa manu magna medio resupinus in antro

625

frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent

626

limina; vidi atro cum membra fluentia tabo

627

manderet et tepidi tremerent sub dentibus artus -

628

haud impune quidem, nec talia passus Ulixes

629

oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.

630

nam simul expletus dapibus vinoque sepultus

631

cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum

632

immensus saniem eructans et frusta cruento

633

per somnum commixta mero, nos magna precati

634

numina sortitique vices una undique circum

635

fundimur, et telo lumen terebramus acuto

636

ingens quod torva solum sub fronte latebat,

637

Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,

638

et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.

639

sed fugite, o miseri, fugite atque ab litore funem

640

rumpite.

641

nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro

642

lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,

643

centum alii curva haec habitant ad litora vulgo

644

infandi Cyclopes et altis montibus errant.

645

tertia iam Lunae se cornua lumine complent

646

cum vitam in silvis inter deserta ferarum

647

lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas

648

prospicio sonitumque pedum vocemque tremesco.

649

victum infelicem, bacas lapidosaque corna,

650

dant rami, et vulsis pascunt radicibus herbae.

651

omnia conlustrans hanc primum ad litora classem

652

conspexi venientem. huic me, quaecumque fuisset,

653

addixi: satis est gentem effugisse nefandam.

654

vos animam hanc potius quocumque absumite leto.'

655

Vix ea fatus erat summo cum monte videmus

656

ipsum inter pecudes vasta se mole moventem

657

pastorem Polyphemum et litora nota petentem,

658

monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.

659

trunca manum pinus regit et vestigia firmat;

660

lanigerae comitantur oves; ea sola voluptas

661

solamenque mali.

662

postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,

663

luminis effossi fluidum lavit inde cruorem

664

dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor

665

iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit

666

nos procul inde fugam trepidi celerare recepto

667

supplice sic merito tacitique incidere funem,

668

vertimus et proni certantibus aequora remis.

669

sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit.

670

verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas

671

nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,

672

clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes

673

contremuere undae, penitusque exterrita tellus

674

Italiae curvisque immugiit Aetna cavernis.

675

at genus e silvis Cyclopum et montibus altis

676

excitum ruit ad portus et litora complent.

677

cemimus astantis nequiquam lumine torvo

678

Aetnaeos fratres caelo capita alta ferentis,

679

concilium horrendum: quales cum vertice celso

680

aeriae quercus aut coniferae cyparissi

681

constiterunt, silva alta Iovis lucusve Dianae.

682

praecipitis metus acer agit quocumque rudentis

683

excutere et ventis intendere vela secundis.

684

contra iussa monent Heleni, Scyllam atque Charybdim

685

(inter utramque viam leti discrimine parvo)

686

ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.

687

ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori

688

missus adest: vivo praetervehor ostia saxo

689

Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.

690

talia monstrabat relegens errata retrorsus

691

litora Achaemenides, comes infelicis Ulixi.

692

Sicanio praetenta sinu iacet insula contra

693

Plemyrium undosum, nomen dixere priores

694

Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem

695

occultas egisse vias subter mare, qui nunc

696

ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.

697

iussi numina magna loci veneramur, et inde

698

exsupero praepingue solum stagnantis Helori.

699

hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni

700

radimus, et fatis numquam concessa moveri

701

apparet Camerina procul campique Geloi,

702

immanisque Gela fluvii cognomine dicta

703

arduus inde Acragas ostentat maxima longe

704

moenia magnanimum quondam generator equorum;

705

teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,

706

et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.

707

hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora

708

accipit. hic pelagi tot tempestatibus actus

709

heu, genitorem, omnis curae casusque levamen,

710

amitto Anchisen. hic me, pater optime, fessum

711

deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis !

712

nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,

713

hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.

714

hic labor extremus, longarum haec meta viarum.

715

hinc me digressum vestris deus appulit oris.'

716

Sic pater Aeneas intentis omnibus unus

717

fata renarrabat divum cursusque docebat.

718

conticuit tandem factoque hic fine quievit.