001

Conticuere omnes intentique ora tenebant.

002

inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto :

003

"infandum, regina, iubes renovare dolorem,

004

Troianas ut opes et lamentabile regnum

005

eruerint Danai, quaeque ipse miserrima vidi

006

et quorum pars magna fui. quis talia fando

007

Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi

008

temperet a lacrimis? et iam nox umida caelo

009

praecipitat suadentque cadentia sidera somnos.

010

sed si tantus amor casus cognoscere nostros

011

et breviter Troiae supremum audire laborem,

012

quamquam animus meminisse horret luctuque refugit,

013

incipiam: Fracti bello fatisque repulsi

014

ductores Danaum tot iam labentibus annis

015

instar montis equum divina Palladis arte

016

aedificant sectaque intexunt abiete costas ;

017

votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.

018

huc delecta virum sortiti corpora furtim

019

includunt caeco lateri penitusque cavernas

020

ingentis uterumque armato milite complent.

021

Est in conspectu Tenedos, notissima fama

022

insula, dives opum Priami dum regna manebant,

023

nunc tantum sinus et statio male fida carinis:

024

huc se provecti deserto in litore condunt.

025

nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas.

026

ergo omnis longo solvit se Teucria luctu:

027

panduntur portae, iuvat ire et Dorica castra

028

desertosque videre locos litusque relictum:

029

hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;

030

classibus hic locus, hic acie certare solebant.

031

pars stupet innuptae donum exitiale Minervae

032

et molem mirantur equi; primusque Thymoetes

033

duci intra muros hortatur et arce locari,

034

sive dolo seu iam Troiae sic fata ferebant.

035

at Capys, et quorum melior sententia menti,

036

aut pelago Danaum insidias suspectaque dona

037

praecipitare iubent subiectisque urere flammis,

038

aut terebrare cavas uter; et temptare latebras.

039

scinditur incertum studia in contraria vulgus.

040

Primus ibi ante omnis magna comitante caterva

041

Laocoon ardens summa decurrit ab arce,

042

et procul "o miseri, quae tanta insania, cives?

043

creditis avectos hostis? aut ulla putatis

044

dona carere dolis Danaum? sic notus Ulixes?

045

aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,

046

aut haec in nostros fabricata est machina muros,

047

inspectura domos venturaque desuper urbi,

048

aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.

049

quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentis."

050

sic fatus validis ingentem viribus hastam

051

in latus inque feri curvam compagibus alvum

052

contorsit. stetit illa tremens, uteroque recusso

053

insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.

054

et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,

055

impulerat ferro Argolicas foedare latebras,

056

Troiaque nunc staret, Priamique arx alta maneres.

057

Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum

058

pastores magno ad regem clamore trahebant

059

Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,

060

hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,

061

obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus.

062

seu versare dolos seu certae occumbere morti.

063

undique visendi studio Troiana iuventus

064

circumfusa ruit certantque inludere capto.

065

accipe nunc Danaum insidias et crimine ab uno

066

disce omnis. (?)

067

namque ut conspectu in medio turbatus, inermis,

068

constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:

069

"heu, quae me tellus" inquit "quae me aequora possunt

070

accipere? aut quid iam misero mihi denique restat,

071

cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi

072

Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?"

073

quo gemitu conversi animi compressus et omnis

074

impetus. hortamur fari quo sanguine cretus,

075

quidve ferat; memoret quae sit fiducia capto.

076

ille haec deposita tandem formidine fatur:

077

"Cuncta equidem tibi, rex, fuerit quodcumque, fatebor

078

vera," inquit; "neque me Argolica de gente negabo;

079

hoc primum; nec, si miserum fortuna Sinonem

080

finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.

081

fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris

082

Belidae nomen Palamedis et incluta fama

083

gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi

084

insontem infando indicio, quia bella vetabat,

085

demisere neci, nunc cassum lumine lugent:

086

illi me comitem et consanguinitate propinquum

087

pauper in arma pater primis huc misit ab annis.

088

dum stabat regno incolumis regumque vigebat

089

conciliis, et nos aliquod nomenque decusque

090

gessimus. invidia postquam pellacis Ulixi

091

(haud ignota loquor) superis concessit ab oris,

092

adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam

093

et casum insontis mecum indignabar amici.

094

nec tacui demens et me, fors si qua tulisset,

095

si patrios umquam remeassem victor ad Argos,

096

promisi ultorem et verbis odia aspera movi.

097

hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes

098

criminibus terrere novis, hinc spargere voces

099

in vulgum ambiguas et quaerere conscius arma.

100

nec requievit enim, donec Calchante ministro -

101

sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo,

102

quidve moror? si omnis uno ordine habetis Achivos,

103

idque audire sat est, iamdudum sumite poenas:

104

hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae."

105

Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,

106

ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.

107

prosequitur pavitans et ficto pectore fatur:

108

"Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta

109

moliri et longo fessi discedere bello;

110

fecissentque utinam! saepe illos aspera ponti

111

interclusit hiems et terruit Auster euntis.

112

praecipue cum iam hic trabibus contextus acernis

113

staret equus toto sonuerunt aethere nimbi.

114

suspensi Eurypylum scitatum oracula Phoebi

115

mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:

116

"sanguine placastis ventos et virgine caesa,

117

cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras:

118

sanguine quaerendi reditus animaque litandum

119

Argolica." vulgi quae vox ut venit ad auris,

120

obstipuere animi gelidusque per ima cucurrit

121

ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.

122

hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu

123

protrahit in medios; quae sint ea numina divum

124

flagitat. et mihi iam multi crudele canebant

125

artificis scelus, et taciti ventura videbant.

126

bis quinos silet ille dies tectusque recusat

127

prodere voce sua quemquam aut opponere morti.

128

vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,

129

composito rumpit vocem et me destinat arae.

130

adsensere omnes et, quae sibi quisque timebat,

131

unius in miseri exitium conversa tulere.

132

iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari

133

et salsae fruges et circum tempora vittae.

134

eripui, fateor, leto me et vincula rupi,

135

limosoque lacu per noctem obscurus in ulva

136

delitui dum vela darent, si forte dedissent.

137

nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,

138

nec dulcis natos exoptatumque parentem,

139

quos illi fors et poenas ob nostra reposcent

140

effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.

141

quod te per superos et conscia numina veri,

142

per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam

143

intemerata fides, oro, miserere laborum

144

tantorum, miserere animi non digna ferentis."

145

His lacrimis vitam damus et miserescimus ultro.

146

ipse viro primus manicas atque arta levari

147

vincla iubet Priamus dictisque ita fatur amicis:

148

"quisquis es (amissos hinc iam obliviscere Graios)

149

noster eris; mihique haec edissere vera roganti:

150

quo molem hanc immanis equi statuere? quis auctor?

151

quidve petunt? quae religio? aut quae machina belli?"

152

dixerat. ille dolis instructus et arte Pelasga

153

sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:

154

"vos aeterni ignes, et non violabile vestrum

155

testor numen," ait, "vos arae ensesque nefandi

156

quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:

157

fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,

158

fas odisse viros atque omnia ferre sub auras,

159

si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.

160

tu modo promissis maneas servataque serves

161

Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.

162

omnis spes Danaum et coepti fiducia belli

163

Palladis auxiliis semper stetit. impius ex quo

164

Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes

165

fatale adgressi sacrato avellere templo

166

Palladium caesis summae custodibus arcis

167

corripuere sacram effigiem manibusque cruentis

168

virgineas ausi divae contingere vittas:

169

ex illo fluere ac retro sublapsa referri

170

spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.

171

nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.

172

vix positum castris simulacrum: arsere coruscae

173

luminibus flammae arrectis, salsusque per artus

174

sudor iit, terque ipsa solo (mirabile dictu)

175

emicuit parmamque ferens hastamque trementem.

176

extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,

177

nec posse Argolicis exscindi Pergama telis

178

omina ni repetant Argis numenque reducant

179

quod pelago et curvis secum avexere carinis.

180

et nunc quod patrias vento petiere Mycenas,

181

arma deosque parant comites pelagoque remenso

182

improvisi aderunt. ita digerit omina Calchas.

183

hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso

184

effigiem statuere, nefas quae triste piaret.

185

hanc tamen immensam Calchas attollere molem

186

roboribus textis caeloque educere iussit,

187

ne recipi portis aut duci in moenia posset,

188

neu populum antiqua sub religione tueri.

189

nam si vestra manus violasset dona Minervae,

190

tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum

191

convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;

192

sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,

193

ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello

194

venturam et nostros ea fata manere nepotes."

195

Talibus insidiis periurique arte Sinonis

196

credita res, captique dolis lacrimisque coactis

197

quos neque Tydides nec Larisaeus Achilles,

198

non anni domuere decem, non mille carinae.

199

Hic aliud maius miseris multoque tremendum

200

obicitur magis atque improvida pectora turbat.

201

Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,

202

sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.

203

ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta

204

(horresco referens) immensis orbibus angues

205

incumbunt pelago pariterque ad litora tendunt;

206

pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque

207

sanguineae superant undas; pars cetera pontum

208

pone legit sinuatque immensa volumine terga.

209

fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant

210

ardentisque oculos suffecti sanguine et igni

211

sibila lambebant linguis vibrantibus ora.

212

diffugimus visu exsangues. illi agmine certo

213

Laocoonta petunt; et primum parva duorum

214

corpora natorum serpens amplexus uterque

215

implicat et miseros morsu depascitur artus;

216

post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem

217

corripiunt spirisque ligant ingentibus; et iam

218

bis medium amplexi, bis collo squamea circum

219

terga dati superant capite et cervicibus altis.

220

ille simul manibus tendit divellere nodos

221

perfusus sanie vittas atroque veneno,

222

clamores simul horrendos ad sidera tollit:

223

qualis mugitus, fugit cum saucius aram

224

taurus et incertam excussit cervice securim.

225

at gemini lapsu delubra ad summa dracones

226

effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,

227

sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.

228

tum vero tremefacta novus per pectora cunctis

229

insinuat pavor, et scelus expendisse merentem

230

Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur

231

laeserit et tergo sceleratam intorserit hastam.

232

ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae

233

numina conclamant. (?)

234

dividimus muros et moenia pandimus urbis.

235

accingunt omnes operi pedibusque rotarum

236

subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo

237

intendunt: scandit fatalis machina muros

238

feta armis. pueri circum innuptaeque puellae

239

sacra canunt funemque manu contingere gaudent:

240

illa subit mediaeque minans inlabitur urbi.

241

o patria, o divum domus Ilium et incluta bello

242

moenia Dardanidum! quater ipso in limine portae

243

substitit atque utero sonitum quater arma dedere;

244

instamus tamen immemores caecique furore

245

et monstrum infelix sacrata sistimus arce.

246

tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris

247

ora dei iussu non umquam credita Teucris.

248

nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset

249

ille dies, festa velamus fronde per urbem.

250

Vertitur interea caelum et ruit Oceano nox

251

involvens umbra magna terramque polumque

252

Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri

253

conticuere; sopor fessos complectitur artus.

254

et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat

255

a Tenedo tacitae per amica silentia lunae

256

litora nota petens, flammas cum regia puppis

257

extulerat, fatisque deum defensus iniquis

258

inclusos utero Danaos et pinea furtim

259

laxat claustra Sinon. illos patefactus ad auras

260

reddit equus, laetique cavo se robore promunt

261

Thessandrus Sthenelusque duces et dirus Ulixes,

262

demissum lapsi per funem, Acamasque Thoasque

263

Pelidesque Neoptolemus primusque Machaon

264

et Menelaus et ipse doli fabricator Epeos.

265

invadunt urbem somno vinoque sepultam;

266

caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis

267

accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.

268

Tempus erat quo prima quies mortalibus aegris

269

incipit et dono divum gratissima serpit.

270

in somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector

271

visus adesse mihi largosque effundere fletus,

272

raptatus bigis ut quondam, aterque cruento

273

pulvere perque pedes traiectus lora tumentis.

274

ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo

275

Hectore qui redit exuvias indutus Achilli,

276

vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis;

277

squalentem barbam et concretos sanguine crinis

278

vulneraque illa gerens, quae circum plurima muros

279

accepit patrios. ultro flens ipse videbar

280

compellare virum et maestas expromere voces:

281

"o lux Dardaniae, spes o fidissima Teucrum,

282

quae tantae tenuere morae? quibus Hector ab oris

283

exspectate venis? ut te post multa tuorum

284

funera, post varios hominumque urbisque labores

285

defessi aspicimus! quae causa indigna serenos

286

foedavit vultus? aut cur haec vulnera cerno?"

287

ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,

288

sed graviter gemitus imo de pectore ducens,

289

"heu fuge, nate dea, teque his" ait "eripe flammis.

290

hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.

291

sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra

292

defendi possent, etiam hac defensa fuissent.

293

sacra suosque tibi commendat Troia penatis;

294

hos cape fatorum comites, his moenia quaere

295

magna, pererrato statues quae denique ponto."

296

sic ait et manibus vittas Vestamque potentem

297

aeternumque adytis effert penetralibus ignem.

298

Diverso interea miscentur moenia luctu,

299

et magis atque magis, quamquam secreta parentis

300

Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,

301

clarescunt sonitus armorumque ingruit horror.

302

excutior somno et summi fastigia tecti

303

ascensu supero atque arrectis auribus asto:

304

in segetem veluti cum flamma furentibus Austris

305

incidit, aut rapidus montano flumine torrens

306

sternit agros, sternit sata laeta boumque labores

307

praecipitisque trahit silvas: stupet inscius alto

308

accipiens sonitum saxi de vertice pastor.

309

tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt

310

insidiae. iam Deiphobi dedit ampla ruinam

311

Volcano superante domus, iam proximus ardet

312

Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent.

313

exoritur clamorque virum clangorque tubarum.

314

arma amens capio; nec sat rationis in armis,

315

sed glomerare manum bello et concurrere in arcem

316

cum sociis ardent animi; furor iraque mentem

317

praecipitat, pulchrumque mori succurrit in armis.

318

Ecce autem telis Panthus elapsus Achivum,

319

Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,

320

sacra manu victosque deos parvumque nepotem

321

ipse trahit cursuque amens ad limina tendit.

322

"quo res summa loco, Panthu ? quam prendimus arcem?"

323

vix ea fatus eram gemitu cum talia reddit:

324

"venit summa dies et ineluctabile tempus

325

Dardaniae. fuimus Troes, fuit Ilium et ingens

326

gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos

327

transtulit ; incensa Danai dominantur in urbe.

328

arduus armatos mediis in moenibus astans

329

fundit equus victorque Sinon incendia miscet

330

insultans. portis alii bipatentibus adsunt,

331

milia quot magnis umquam venere Mycenis;

332

obsedere alii telis angusta viarum

333

oppositis ; stat ferri acies mucrone corusco

334

stricta, parata neci; vix primi proelia temptant

335

portarum vigiles et caeco Marte resistunt."

336

talibus Othryadae dictis et numine divum

337

in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys

338

quo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.

339

addunt se socios Rhipeus et maximus armis

340

Epytus, oblati per lunam, Hypanisque Dymasque

341

et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus

342

Mygdonides - illis ad Troiam forte diebus

343

venerat insano Cassandrae incensus amore

344

et gener auxillum Priamo Phrygibusque ferebat,

345

infelix qui non sponsae praecepta furentis

346

audierit! (?)

347

quos ubi confertos audere in proelia vidi,

348

incipio super his: "iuvenes, fortissima frustra

349

pectora, si vobis audendi extrema cupido

350

certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis;

351

excessere omnes adytis arisque relictis

352

di quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi

353

incensae: moriamur et in media arma ruamus.

354

una salus victis nullam sperare salutem."

355

sic animis iuvenum furor additus. inde, lupi ceu

356

raptores atra in nebula, quos improba ventris

357

exegit caecos rabies catulique relicti

358

faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis

359

vadimus haud dubiam in mortem mediaeque tenemus

360

urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.

361

quis cladem illius noctis, quis funera fando

362

explicet aut possit lacrimis aequare labores?

363

urbs antiqua ruit multos dominata per annos;

364

plurima perque vias sternuntur inertia passim

365

corpora perque domos et religiosa deorum

366

limina. nec soli poenas dant sanguine Teucri;

367

quondam etiam victis redit in praecordia virtus

368

victoresque cadunt Danai. crudelis ubique

369

luctus, ubique pavor et plurima mortis imago.

370

Primus se Danaum magna comitante caterva

371

Androgeos offert nobis, socia agmina credens

372

inscius, atque ultro verbis compellat amicis:

373

"festinate, viri! nam quae tam sera moratur

374

segnities? alii rapiunt incensa feruntque

375

Pergama: vos celsis nunc primum a navibus itis?"

376

dixit, et extemplo (neque enim responsa dabantur

377

fida satis) sensit medios delapsus in hostis.

378

obstipuit retroque pedem cum voce repressit.

379

improvisum aspris veluti qui sentibus anguem

380

presset humi nitens trepidusque repente refugit

381

attollentem iras et caerula colla tumentem,

382

haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.

383

inruimus densis et circumfundimur armis,

384

ignarosque loci passim et formidine captos

385

sternimus. aspirat primo Fortuna labori.

386

atque hic successu exsultans animisque Coroebus

387

"o socii, qua prima" inquit "fortuna salutis

388

monstrat iter quaque ostendit se dextra, sequamur

389

mutemus clipeos Danaumque insignia nobis

390

aptemus. dolus an virtus, quis in hoste requirat?

391

arma dabunt ipsi." sic fatus deinde comantem

392

Androgeo galeam clipeique insigne decorum

393

induitur laterique Argivum accommodat ensem.

394

hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus

395

laeta facit: spoliis se quisque recentibus armat.

396

vadimus immixti Danais haud numine nostro

397

multaque per caecam congressi proelia noctem

398

conserimus, multos Danaum demittimus Orco.

399

diffugiunt alii ad navis et litora cursu

400

fida petunt; pars ingentem formidine turpi

401

scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.

402

Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!

403

ecce trahebatur passis Priameia virgo

404

crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae

405

ad caelum tendens ardentia lumina frustra,

406

lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.

407

non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus

408

et sese medium iniecit periturus in agmen.

409

consequimur cuncti et densis incurrimus armis.

410

hic primum ex alto delubri culmine telis

411

nostrorum obruimur oriturque miserrima caedes

412

armorum facie et Graiarum errore iubarum.

413

tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira

414

undique collecti invadunt, acerrimus Aiax

415

et gemini Atridae Dolopumque exercitus omnis;

416

adversi rupto ceu quondam turbine venti

417

confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois

418

Eurus equis; stridunt silvae saevitque tridenti

419

spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.

420

illi etiam, si quos obscura nocte per umbram

421

fudimus insidiis totaque agitavimus urbe,

422

apparent; primi clipeos mentitaque tela

423

agnoscunt atque ora sono discordia signant.

424

ilicet obruimur numero; primusque Coroebus

425

Penelei dextra divae armipotentis ad aram

426

procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus

427

qui fuit in Teucris et servantissimus aequi

428

(dis aliter visum); pereunt Hypanisque Dymasque

429

confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,

430

labentem pietas nec Apollinis infula texit.

431

Iliaci cineres et flamma extrema meorum,

432

testor, in occasu vestro nec tela nec ullas

433

vitavisse vices, Danaum et, si fata fuissent

434

ut caderem, meruisse manu. divellimur inde,

435

Iphitus et Pelias mecum (quorum Iphitus aevo

436

iam gravior, Pelias et vulnere tardus Ulixi),

437

protinus ad sedes Priami clamore vocati.

438

hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam

439

bella forent, nulli tota morerentur in urbe,

440

sic Martem indomitum Danaosque ad tecta ruentis

441

cernimus obsessumque acta testudine limen.

442

haerent parietibus scalae postisque sub ipsos

443

nituntur gradibus clipeosque ad tela sinistris

444

protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.

445

Dardanidae contra turris ac tota domorum

446

culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,

447

extrema iam in morte parant defendere telis;

448

auratasque trabes, veterum decora alta parentum,

449

devolvunt; alii strictis mucronibus imas

450

obsedere fores, has servant agmine denso.

451

instaurati animi regis succurrere tectis

452

auxilloque levare viros vimque addere victis.

453

Limen erat caecaeque fores et pervius usus

454

tectorum inter se Priami, postesque relicti

455

a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,

456

saepius Andromache ferre incomitata solebat

457

ad soceros et avo puerum Astyanacta trahebat.

458

evado ad summi fastigia culminis, unde

459

tela manu miseri iactabant inrita Teucri.

460

turrim in praecipiti stantem summisque sub astra

461

eductam tectis, unde omnis Troia videri

462

et Danaum solitae naves et Achaica castra,

463

adgressi ferro circum, qua summa labantis

464

iuncturas tabulata dabant, convellimus altis

465

sedibus impulimusque; ea lapsa repente ruinam

466

cum sonitu trahit et Danaum super agmina late

467

incidit. ast alii subeunt, nec saxa nec ullum

468

telorum interea cessat genus. (?)

469

Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus

470

exsultat telis et luce coruscus aena;

471

qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus,

472

frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,

473

nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,

474

lubrica convolvit sublato pectore terga

475

arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.

476

una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,

477

armiger Automedon, una omnis Scyria pubes

478

succedunt tecto et flammas ad culmina iactant.

479

ipse inter primos correpta dura bipenni

480

limina perrumpit postisque a cardine vellit

481

aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit

482

robora et ingentem lato dedit ore fenestram.

483

apparet domus intus et atria longa patescunt;

484

apparent Priami et veterum penetralia regum,

485

armatosque vident stantis in limine primo.

486

at domus interior gemitu miseroque tumultu

487

miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes

488

femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.

489

tum pavidae tectis matres ingentibus errant

490

amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.

491

instat vi patria Pyrrhus; nec claustra nec ipsi

492

custodes sufferre valent; labat ariete crebro

493

ianua, et emoti procumbunt cardine postes.

494

fit via vi; rumpunt aditus primosque trucidant

495

immissi Danai et late loca milite complent.

496

non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis

497

exiit oppositasque evicit gurgite moles,

498

fertur in arva furens cumulo camposque per omnis

499

cum stabulis armenta trahit. vidi ipse furentem

500

caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas,

501

vidi Hecubam centumque nurus Priamumque per aras

502

sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignis.

503

quinquaginta illi thalami, spes ampla nepotum,

504

barbarico postes auro spoliisque superbi

505

procubuere; tenent Danai qua deficit ignis.

506

Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.

507

urbis uti captae casum convulsaque vidit

508

limina tectorum et medium in penetralibus hostem,

509

arma diu senior desueta trementibus aevo

510

circumdat nequiquam umeris et inutile ferrum

511

cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.

512

aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe

513

ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus

514

incumbens arae atque umbra complexa penatis.

515

hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,

516

praecipites atra ceu tempestate columbae,

517

condensae et divum amplexae simulacra sedebant.

518

ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis

519

ut vidit, "quae mens tam dira, miserrime coniunx,

520

impulit his cingi telis? aut quo ruis?" inquit.

521

"non tali auxilio nec defensoribus istis

522

tempus eget; non, si ipse meus nunc adforet Hector.

523

huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,

524

aut monere simul." sic ore effata recepit

525

ad sese et sacra longaevum in sede locavit.

526

Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,

527

unus natorum Priami, per tela, per hostis

528

porticibus longis fugit et vacua atria lustrat

529

saucius. illum ardens infesto vulnere Pyrrhus

530

insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.

531

ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,

532

concidit ac multo vitam cum sanguine fudit.

533

hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,

534

non tamen abstinuit nec voci iraeque pepercit:

535

"at tibi pro scelere," exclamat, "pro talibus ausis

536

di, si qua est caelo pietas quae talia curet,

537

persolvant grates dignas et praemia reddant

538

debita, qui nati coram me cernere letum

539

fecisti et patrios foedasti funere vultus.

540

at non ille, satum quo te mentiris, Achilles

541

talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque

542

supplicis erubuit corpusque exsangue sepulcro

543

reddidit Hectoreum meque in mea regna remisit."

544

sic fatus senior telumque imbelle sine ictu

545

coniecit, rauco quod protinus aere repulsum,

546

et summo clipei nequiquam umbone pependit.

547

cui Pyrrhus: "referes ergo haec et nuntius ibis

548

Pelidae genitori. illi mea tristia facta

549

degeneremque Neoptolemum narrare memento.

550

nunc morere." hoc dicens altaria ad ipsa trementem

551

traxit et in multo lapsantem sanguine nati,

552

implicuitque comam laeva, dextraque coruscum

553

extulit ac lateri capulo tenus abdidit ensem.

554

haec finis Priami fatorum, hic exitus illum

555

sorte tulit Troiam incensam et prolapsa videntem

556

Pergama, tot quondam populis terrisque superbum

557

regnatorem Asiae. iacet ingens litore truncus,

558

avulsumque umeris caput et sine nomine corpus.

559

At me tum primum saevus circumstetit horror.

560

obstipui; subiit cari genitoris imago,

561

ut regem aequaevum crudeli vulnere vidi

562

vitam exhalantem; subiit deserto Creusa

563

et direpta domus et parvi casus Iuli.

564

respicio et quae sit me circum copia lustro.

565

deseruere omnes defessi, et corpora saltu

566

ad terram misere aut ignibus aegra dedere.

567

Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae

568

servantem et tacitam secreta in sede latentem

569

Tyndarida aspicio; dant clara incendia lucem

570

erranti passimque oculos per cuncta ferenti.

571

illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros

572

et poenas Danaum et deserti coniugis iras

573

praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,

574

abdiderat sese atque aris invisa sedebat.

575

exarsere ignes animo; subit ira cadentem

576

ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.

577

"scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas

578

aspiciet, partoque ibit regina triumpho,

579

coniugiumque domumque patris natosque videbit

580

Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?

581

occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni?

582

Dardanium totiens sudarit sanguine litus?

583

non ita. namque etsi nullum memorabile nomen

584

feminea in poena est nec habet victoria laudem,

585

exstinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis

586

laudabor poenas, animumque explesse iuvabit

587

ultricis flammae et cineres satiasse meorum."

588

talia iactabam et furiata mente ferebar,

589

cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam

590

obtulit et pura per noctem in luce refulsit

591

alma parens, confessa deam qualisque videri

592

caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum

593

continuit roseoque haec insuper addidit ore:

594

"nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?

595

quid furis aut quonam nostri tibi cura recessit?

596

non prius aspicies ubi fessum aetate parentem

597

liqueris Anchisen, superet coniunxne Creusa

598

Ascaniusque puer? quos omnis undique Graiae

599

circum errant acies et, ni mea cura resistat,

600

iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.

601

non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae

602

culpatusve Paris, divum inclementia, divum,

603

has evertit opes sternitque a culmine Troiam.

604

aspice (namque omnem, quae nunc obducta tuenti

605

mortalis hebetat visus tibi et umida circum

606

caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis

607

iussa time neu praeceptis parere recusa):

608

hic, ubi disiectas moles avulsaque saxis

609

saxa vides, mixtoque undantem pulvere fumum,

610

Neptunus muros magnoque emota tridenti

611

fundamenta quatit totamque a sedibus urbem

612

eruit. hic Iuno Scaeas saevissima portas

613

prima tenet sociumque furens a navibus agmen

614

ferro accincta vocat. (?)

615

iam summas arces Tritonia, respice, Pallas

616

insedit limbo effulgens et Gorgone saeva.

617

ipse pater Danais animos virisque secundas

618

sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.

619

eripe, nate, fugam finemque impone labori.

620

nusquam abero et tutum patrio te limine sistam."

621

dixerat et spissis noctis se condidit umbris.

622

apparent dirae facies inimicaque Troiae

623

numina magna deum. (?)

624

Tum vero omne mihi visum considere in ignis

625

Ilium et ex imo verti Neptunia Troia ;

626

ac veluti summis antiquam in montibus ornum

627

cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant

628

eruere agricolae certatim; illa usque minatur

629

et tremefacta comam concusso vertice nutat,

630

vulneribus donec paulatim evicta supremum

631

congemuit traxitque iugis avulsa ruinam.

632

descendo ac ducente deo flammam inter et hostis

633

expedior: dant tela locum flammaeque recedunt.

634

Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis

635

antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos

636

optabam primum montis primumque petebam,

637

abnegat excisa vitam producere Troia

638

exsiliumque pati. "vos o, quibus integer aevi

639

sanguis," ait, "solidaeque suo stant robore vires,

640

vos agitate fugam (?)

641

me si caelicolae voluissent ducere vitam,

642

has mihi servassent sedes. satis una superque

643

vidimus excidia et captae superavimus urbi.

644

sic o sic positum adfati discedite corpus.

645

ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis

646

exuviasque petet. facilis iactura sepulcri.

647

iam pridem invisus divis et inutilis annos

648

demoror, ex quo me divum pater atque hominum rex

649

fulminis adflavit ventis et contigit igni."

650

Talia perstabat memorans fixusque manebat.

651

nos contra effusi lacrimis coniunxque Creusa

652

Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum

653

cuncta pater fatoque urgenti incumbere vellet.

654

abnegat inceptoque et sedibus haeret in isdem.

655

rursus in arma feror mortemque miserrimus opto.

656

nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?

657

"mene efferre pedem, genitor, te posse relicto

658

sperasti tantumque nefas patrio excidit ore?

659

si nihil ex tanta superis placet urbe relinqui,

660

et sedet hoc animo perituraeque addere Troiae

661

teque tuosque iuvat : patet isti ianua leto,

662

iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,

663

natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.

664

hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis

665

eripis, ut mediis hostem in penetralibus utque

666

Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam

667

alterum in alterius mactatos sanguine cernam?

668

arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.

669

reddite me Danais; sinite instaurata revisam

670

proelia. numquam omnes hodie moriemur inulti."

671

Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram

672

insertabam aptans meque extra tecta ferebam.

673

ecce autem complexa pedes in limine coniunx

674

haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:

675

"si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;

676

sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,

677

hanc primum tutare domum. cui parvus Iulus,

678

cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?"

679

Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,

680

cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.

681

namque manus inter maestorumque ora parentum

682

ecce levis summo de vertice visus Iuli

683

fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis

684

lambere flamma comas et circum tempora pasci.

685

nos pavidi trepidare metu crinemque flagrantem

686

excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.

687

at pater Anchises oculos ad sidera laetus

688

extulit et caelo palmas cum voce tetendit:

689

"Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,

690

aspice nos, hoc tantum, et si pietate meremur,

691

da deinde augurium, pater, atque haec omina firma."

692

Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore

693

intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras

694

stella facem ducens multa cum luce cucurrit.

695

illam summa super labentem culmina tecti

696

cernimus Idaea claram se condere silva

697

signantemque vias; tum longo limite sulcus

698

dat lucem et late circum loca sulphure fumant.

699

hic vero victus genitor se tollit ad auras

700

adfaturque deos et sanctum sidus adorat.

701

"iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum,

702

di patrii; servate domum, servate nepotem.

703

vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.

704

cedo equidem nec, nate, tibi comes ire recuso."

705

dixerat ille, et iam per moenia clarior ignis

706

auditur, propiusque aestus incendia volvunt.

707

"ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;

708

ipse subibo umeris nec me labor iste gravabit;

709

quo res cumque cadent, unum et commune periclum,

710

una salus ambobus erit. mihi parvus Iulus

711

sit comes, et longe servet vestigia coniunx.

712

vos, famuli, quae dicam animis advertite vestris.

713

est urbe egressis tumulus templumque vetustum

714

desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus

715

religione patrum multos servata per annos.

716

hanc ex diverso sedem veniemus in unam.

717

tu, genitor, cape sacra manu patriosque penatis;

718

me bello e tanto digressum et caede recenti

719

attrectare nefas, donec me flumine vivo

720

abluero." (?)

721

haec fatus latos umeros subiectaque colla

722

veste super fulvique insternor pelle leonis,

723

succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus

724

implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;

725

pone subit coniunx. ferimur per opaca locorum,

726

et me, quem dudum non ulla iniecta movebant

727

tela neque adverso glomerati ex agmine Grai,

728

nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis

729

suspensum et pariter comitique onerique timentem.

730

iamque propinquabam portis omnemque videbar

731

evasisse viam, subito cum creber ad auris

732

visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram

733

prospiciens "nate"' exclamat "fuge, nate; propinquant.

734

ardentis clipeos atque aera micantia cerno."

735

hic mihi nescio quod trepido male numen amicum

736

confusam eripuit mentem. namque avia cursu

737

dum sequor et nota excedo regione viarum,

738

heu misero coniunx fatone erepta Creusa

739

substitit, erravitne via seu lassa resedit,

740

incertum; nec post oculis est reddita nostris.

741

Nec prius amissam respexi animumve reflexi

742

quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam

743

venimus: hic demum collectis omnibus una

744

defuit, et comites natumque virumque fefellit.

745

quem non incusavi amens hominumque deorumque,

746

aut quid in eversa vidi crudelius urbe?

747

Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque penatis

748

commendo sociis et curva valle recondo;

749

ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.

750

stat casus renovare omnis omnemque reverti

751

per Troiam et rursus caput obiectare periclis.

752

principio muros obscuraque limina portae,

753

qua gressum extuleram, repeto et vestigia retro

754

observata sequor per noctem et lumine lustro:

755

horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.

756

inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,

757

me refero: inruerant Danai et tectum omne tenebant.

758

ilicet ignis edax summa ad fastigia vento

759

volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.

760

procedo et Priami sedes arcemque reviso:

761

et iam porticibus vacuis Iunonis asylo

762

custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes

763

praedam adservabant. huc undique Troia gaza

764

incensis erepta adytis, mensaeque deorum

765

crateresque auro solidi, captivaque vestis

766

congeritur. pueri et pavidae longo ordine matres

767

stant circum. (?)

768

ausus quin etiam voces iactare per umbram

769

implevi clamore vias, maestusque Creusam

770

nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.

771

quaerenti et tectis urbis sine fine ruenti

772

infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae

773

visa mihi ante oculos et nota maior imago.

774

obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

775

tum sic adfari et curas his demere dictis:

776

"quid tantum insano iuvat indulgere dolori,

777

o dulcis coniunx? non haec sine numine divum

778

eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusam

779

fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.

780

longa tibi exsilia et vastum maris aequor arandum,

781

et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva

782

inter opima virum leni fluit agmine Thybris:

783

illic res laetae regnumque et regia coniunx

784

parta tibi; lacrimas dilectae pelle Creusae.

785

non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas

786

aspiciam aut Grais servitum matribus ibo,

787

Dardanis et divae Veneris nurus; (?)

788

sed me magna deum genetrix his detinet oris.

789

iamque vale et nati serva communis amorem."

790

haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem

791

dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.

792

ter conatus ibi collo dare bracchia circum;

793

ter frustra comprensa manus effugit imago,

794

par levibus ventis volucrique simillima somno.

795

sic demum socios consumpta nocte reviso.

796

Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum

797

invenio admirans numerum, matresque virosque,

798

collectam exsilio pubem, miserabile vulgus.

799

undique convenere animis opibusque parati

800

in quascumque velim pelago deducere terras.

801

iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae

802

ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant

803

limina portarum, nec spes opis ulla dabatur.

804

cessi et sublato montis genitore petivi.